I SA/Po 1063/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Nikodem po rozpoznaniu w dniu [...] stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. T. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...] grudnia 2017 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] lipca 2017 roku, nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2013 rok postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 grudnia 2017 r., sygn. akt I SA/Po 1063/17, starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu odmówił przyznania prawa pomocy R. T. w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej wskazaną w sentencji. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że na podstawie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz uzyskanych informacji ustalono, że R. T. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, córką i dwoma synami. Wnioskodawczyni z mężem nie uzyskują obecnie żadnych dochodów. Wnioskodawczyni nie ma również żadnych oszczędności. Natomiast jest właścicielką nieruchomości gruntowej o powierzchni 17 arów zabudowanej budynkami gospodarczymi położonej w [...] (wartość szacunkowa [...] zł) oraz posiada spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 28,00 m˛ przy ul. [...] w T. (szacunkowa wartość [...] zł), spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 33,00 m˛ przy ul. [...] w T. (szacunkowa wartość [...] zł) oraz dwa lokale mieszkalne w T. przy ul. [...] i [...] o łącznej powierzchni 60,00 m˛ (szacunkowa wartość [...] zł). Ponadto jest właścicielką dwóch samochodów dostawczych R. K. (rok produkcji 2000 i 2006) – każdy o wartości [...] zł. Z przedłożonego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego wynika, że łączna kwota należności głównych z czterech tytułów egzekucyjnych wynosi [...] zł, kwota kosztów egzekucyjnych wynosi [...] zł, a kwota odsetek [...] zł. Ze złożonych zeznań podatkowych wynika, że R. T. w 2015 r. uzyskała przychód w wysokości [...] zł, poniosła koszty uzyskania przychodu w wysokości [...] zł i uzyskała dochód w wysokości [...] zł. Natomiast w 2016 r. uzyskała przychód w wysokości [...] zł, poniosła koszty uzyskania przychodu w wysokości [...] zł, przez co wykazała stratę w wysokości [...] zł. Z deklaracji dla podatku od towarów i usług za miesiąc styczeń 2017 r. wynika, że wnioskodawczyni zadeklarowała podstawę opodatkowania w wysokości [...] zł. R. T. oświadczyła, że jej firma utraciła płynność finansową w związku z trwającym od kwietnia 2015 r. postępowaniem kontrolnym w związku z powyższym zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej z dniem [...] stycznia 2017 r., gdyż wszystkie składniki jej majątku zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym. Zajęto zarówno jej rachunki bankowe, jak i należności oraz samochody potrzebne do prowadzenia działalności gospodarczej, przez co nie była w stanie kupować towarów handlowych, a jej działalność polegała na handlu butlami z gazem propan-butan. W ten sposób utraciła jedyne źródło zarobkowania. Dodatkowo w związku z trwającymi czynnościami egzekucyjnymi radykalnie pogorszył się stan jej zdrowia i nie była w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej. Wnioskodawczyni nie otrzymuje zasiłku chorobowego, gdyż w związku z zawieszeniem działalności gospodarczej nie była objęta tytułem do ubezpieczenia chorobowego. Wnioskodawczyni korzysta z programu 500+ i z tego tytułu pobiera kwotę [...]zł miesięcznie. Wnioskodawczyni oświadczyła, że bieżące wydatki finansowane są ze świadczenia 500+ oraz z pożyczek od rodziny oraz ewentualnych wpływów z działalności gospodarczej męża. J. T. (mąż wnioskodawczyni) wznowił działalność gospodarczą po zawieszeniu działalności gospodarczej przez wnioskodawczynię, co wymagało zainwestowania wszystkich środków pieniężnych, ale nie generowało dochodu w momencie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy z uwagi na potrzeby ciągłego kupowania towarów handlowych oraz zmienne ceny gazu. Mąż wnioskodawczyni jest właścicielem domu mieszkalnego o powierzchni 180 m˛ położonego w [...] na działce o powierzchni 12 arów (wartości szacunkowej [...] zł) oraz czterech pojazdów, które wykorzystuje w ramach prowadzonej działalności gospodarczej: [...] – rok produkcji 2001 (wartość szacunkowa [...] zł), [...] rok produkcji 2010 (wartość szacunkowa [...] zł), [...] – rok produkcji 2002 (wartość szacunkowa [...] zł), [...] – rok produkcji 2010 (wartość szacunkowa [...] zł). Z ewidencji środków trwałych firmy J. T. wynika, że mąż wnioskodawczyni posiada samochód ciężarowy [...] oraz samochód [...] i dwa samochody (nieokreślonej w ewidencji marki) o łącznej wartości nabycia [...] zł. Od [...] kwietnia 2017 r. J. T. zatrudnia jednego pracownika. Z deklaracji dla podatku od towarów i usług złożonych przez J. T. wynika, że w poszczególnych miesiącach 2017 r. zadeklarował on następującą podstawę opodatkowania: kwiecień 2017 roku – [...] zł, maj 2017 roku – [...] zł, czerwiec 2017 roku – [...] zł, lipiec 2017 roku – [...] zł, sierpień 2017 roku – [...] zł, wrzesień 2017 roku – [...] zł. Z rocznego zeznania podatkowego za 2015 rok złożonego przez J. T. wynika, że uzyskał on przychód w wysokości [...] zł i poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości [...] zł, przez co poniósł stratę w wysokości [...] zł. Natomiast w 2016 r. nie uzyskał on żadnego przychodu. Dzieci wnioskodawczyni nie posiadają żadnych nieruchomości, oszczędności, przedmiotów wartościowych i pojazdów mechanicznych. Jej najstarszy syn J. T. nie uczy się i nie pracuje tylko poszukuje pracy i nie ma prawa do zasiłku dla bezrobotnych. W 2016 r. J. T. uzyskał przychód w wysokości [...] zł, poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości [...] zł, co pozwoliło mu uzyskać dochód w kwocie [...]zł. Wnioskodawczyni oświadczyła, że ani ona ani osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają udziałów w spółkach, ani nie pełnią funkcji członków zarządu, prokurentów, członków rad nadzorczych w spółkach, a także nie uzyskują dochodów z tytułu umów zlecenia, umów o dzieło, prac dorywczych, sezonowych, udziałów w spółkach, z tytułu pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej w spółkach, wynagrodzenia za pracę, zasiłku chorobowego, renty, najmu mieszkań, budynków gospodarczych, dzierżawy i innych. Wnioskodawczyni w następujący sposób określiła zobowiązania i stałe wydatki: miesięczne opłaty za media – [...] zł, koszty leczenia – [...] zł. Ponadto zadeklarowała następujące koszty miesięcznego utrzymania: woda – [...] zł, prąd – [...] zł, ubezpieczenie na życie – [...] zł, ogrzewanie domu – [...] zł, koszt wyżywienia – [...] zł, ubezpieczenie samochodów – [...] zł, koszty nauki dwójki dzieci – [...] zł, odzież – [...] zł, środki czystości – [...] zł, telekomunikacja – [...] zł, miesięczna rata kredytu hipotecznego – [...] zł (kredyt hipoteczny na budowę domu zaciągnięty 15 lat temu – okres spłaty wynosi 25 lat), miesięczna rata kredytu w [...] – [...] zł, miesięczna rata kredytu w [...] – [...] zł (kredyty w [...] zaciągnięte zostały 2 lata temu na finansowanie bieżących wydatków związanych z gospodarstwem domowym – okres spłaty 6 lat). W ocenie referendarza sądowego, biorąc pod uwagę złożone oświadczenia i dokumenty, skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach swojego utrzymania. W rozpatrywanie sprawie małżonek wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje średniomiesięczne przychody przekraczające kilkadziesiąt tysięcy złotych. Tym samym jest on w posiadaniu znacznych środków finansowych, którymi może dysponować samodzielnie, decydując o ich przeznaczeniu. Ponadto powyższej oceny nie zmienia fakt zadeklarowania przez męża wnioskodawczyni kosztów uzyskania przychodów prowadzonej działalności gospodarczej. Szczególnie w sytuacji, gdy małżonek wnioskodawczyni posiada majtek o znacznej wartości (nieruchomości, samochody). Referendarz sądowy podkreślił również, że samo zadeklarowanie przez wnioskodawczynię zobowiązań cywilnoprawnych z tytułu zaciągniętych kredytów nie uzasadnia twierdzenia, że są to wydatki, których ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym W konsekwencji referendarz sądowy uznał, że nie zasadny pozostaje wniosek strony o przyznanie prawa pomocy w sytuacji, gdy małżonek wnioskodawczyni jest w stanie ją wspomóc w poniesieniu kosztów sądowych. W ustawowym terminie strona skarżąca złożyła sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – dalej: "P.p.s.a."– sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie wskazać należy, że w świetle art. 199 P.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – obejmującym między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 P.p.s.a.) – uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05). Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Mając na uwadze powołane wyżej regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy się kierować rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, przedłożone dokumenty, Sąd stwierdza, że referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i ocenił opisany stan faktyczny, uznając, że skarżąca nie wykazała, iż nie stać jej na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Zdaniem Sądu, referendarz należycie wskazał, z jakich powodów brak jest podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy. Przede wszystkim wziął pod uwagę możliwości płatnicze skarżącej, uwzględniając pozostawanie przez nią w związku małżeńskim, powołując się na przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r., poz. 682) dalej "K.r.o.". W sytuacji, w której w małżeństwie skarżącej nie orzeczono separacji bądź rozwodu, małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonek ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez tego procesów sądowych. Zauważyć należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11 – www. orzeczenia.nsa.gov.pl). W związku z powyższym biorąc pod uwagę fakt prowadzenia przez męża skarżącej działalności gospodarczej, z której uzyskuje przychody, uzasadnione jest twierdzenie, że jest on wstanie wspomóc skarżącą w poniesieniu kosztów sądowych. Ponadto należy uznać, za co najmniej wątpliwe oświadczenie strony skarżącej o braku możliwości wygospodarowania środków na pokrycie kosztów sądowych, jeżeli miesięczne wydatki na gospodarstwo domowe wynoszą ok. [...] zł, w tym raty kredytów [...] zł. Odnosząc się natomiast do okoliczności ponoszenia przez skarżącą wydatków na spłaty rat kredytów, należy mieć na uwadze, że przedmiotowe wydatki nie są związane bezpośrednio z zaspokojeniem potrzeb życiowych rodziny. Wszelkie zaś obciążenia strony z innych tytułów nie mają wpływu na ocenę możliwości płatniczych strony – w przeciwnym wypadku prawo pomocy służyłoby przerzucaniu kosztów działalności na ogół obywateli. Koszty sądowe jako należności publicznoprawne powinny być uiszczane w pierwszej kolejności, nie zaś dopiero wówczas, gdy stronie pozostaną wolne do rozdysponowania na inne zobowiązania środki (post. NSA z 26 sierpnia 2016 r. I FZ 190/16). Dlatego też konieczność przeznaczania kwoty na spłatę kredytu nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy. Skoro bowiem skarżąca i jej rodzina może kwotę [...]zł co miesiąc wydatkować bez wywołania uszczerbku w kosztach utrzymania koniecznego, powinna bez uszczerbku w kosztach utrzymania ponieść koszty sądowe. Podobnie też wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 listopada 2014 r., sygn. akt II OZ 1223/14. Stwierdził, że spłata przez skarżącą kredytu nie uzasadnia przyjęcia, iż wykazała, że jej dochód nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych. Końcowo podkreślić należy, że rozpatrując zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę, z jednej strony, wysokość obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś jej możliwości finansowe. Na ocenę możliwości finansowych strony ma natomiast wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu, lecz także będący w jej posiadaniu majątek. Sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (tak np. w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepubl., i z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12, orzeczenia.nsa.gov.pl). Prawo pomocy, zwane potocznie prawem ubogich, stanowi bowiem instytucję wyjątkową i z tego też powodu powinno być przyznawane tylko, gdy strona istotnie nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. Mając na uwadze, że skarżąca posiada nieruchomość gruntową o powierzchni 17 arów, 2 lokale mieszkalne oraz 2 spółdzielcze własnościowe prawa do lokalu mieszkalnego, a jej mąż jest właścicielem domu mieszkalnego i czterech pojazdów trudno, uznać ich za osoby należące do grona osób ubogich, które nie posiadają możliwości zdobycia środków pieniężnych potrzebnych na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. W warunkach niniejszej sprawy możliwości takie daje bowiem majątek skarżącej i jej męża. Stwierdzić tym samym należało, że brak było podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając na uwadze powyższe, uznając że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego odpowiada prawu, na podstawie art. 260 § 1w zw. z art. 245 § 3 oraz 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji