I FZ 190/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Ryszard Pęk (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 15 czerwca 2016 r., sygn. akt I SA/Ol 272/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 23 marca 2015 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania w podatku od towarów i usług za miesiące od sierpnia do grudnia 2011 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z 15 czerwca 2016 r., sygn. akt: I SA/Ol 272/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił P. G. (dalej zwany: "skarżącym") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. 2. Sąd I instancji przedstawiając stan faktyczny sprawy wskazał, że w złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Ustalił, że z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej uzyskał za luty 2016 r. dochód w wysokości 11.679,80 zł netto. Z wniosku tego wynikało również, że skarżący jest współwłaścicielem domu o powierzchni 100 m2 o szacunkowej wartości 250.000,00 zł, właścicielem budynku gospodarczego o powierzchni 50m2 o szacunkowej wartości 15.000,00 zł oraz niewykorzystywanych nieruchomości rolnych o łącznej powierzchni 3,06 ha i szacunkowej łącznej wartości 55.000,00 zł. Nadto jest właścicielem pojazdów mechanicznych w ilości – 22 szt., na które składają się ciągniki siodłowe w ilości – 8 szt., samochód ciężarowy, naczepy w ilości – 10 szt., przyczepy w ilości - 1 szt. i 2 samochody osobowe, z których część podlega zajęciu komorniczemu. Skarżący sprecyzował też, że ponosi następujące miesięczne wydatki związane z utrzymaniem: energia elektryczna – 1.161,62 zł, woda 150 zł, media 120 zł, leczenie żony 400 zł, ubezpieczenie 90 zł, opał 1.000 zł, śmieci 100 zł, odzież 200 zł, wydatki na żywność 1.000 zł, koszty eksploatacji auta 250 zł, środki czystości 100 zł. Ponadto wskazał, że jego miesięczne koszty związane ze spłatą kredytów (cztery umowy kredytowe) wynoszą łącznie około 18.677 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący powołał się na bardzo ciężką sytuację finansową spowodowaną wydaniem decyzji wzywających do zapłaty zaległego podatku VAT, akcyzy i opłaty paliwowej. Podniósł, że brakuje mu środków na utrzymanie rodziny w związku z pogarszającymi się warunkami prowadzenia działalności gospodarczej oraz koniecznością spłaty kredytów. Dodał, że nie jest w stanie finansować kolejnych zobowiązań z przychodów firmy wobec czego posiada coraz większe zadłużenie wobec kontrahentów. Wskazał, że firma jest na skraju bankructwa, zmniejszyła się liczba zatrudnionych pracowników, zmalały dochody, a koszty stale rosną. Posiadane środki transportu nie przedstawiają wysokiej wartości, auta wymagają ciągłej naprawy, z uwagi na swoją wiekowość, w związku z tym ponosi wysokie koszty naprawy. Odnosząc się z kolei do posiadanych nieruchomości podkreślił, że pomimo wielokrotnych prób ich sprzedaży nie znaleźli się chętni do ich zakupu. W uzupełnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, stanowiącym odpowiedź na wezwanie referendarza sądowego skarżący wyjaśnił, że miesięczne jego wydatki wynoszą 6.125 zł, dodatkowo spłaca raty na rzecz Urzędu Skarbowego z tytułu nieodprowadzonego podatku przez mafię paliwową w wysokości średnio miesięcznie – 8.000 zł. Wyjaśnił także, że w okresie od 1.01.2015 r. do 20.04.2016 r. nie uległ zmianie stan posiadanego majątku nieruchomego. Przedstawił również zestawienia posiadanych ruchomości niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej, z którego wynika, że obecna wartość posiadanego majątku ruchomego wynosi 783.000 zł, przy czym składniki o wartości 455.000 zł zostały zabezpieczone w postępowaniu egzekucyjnym. Oświadczył, że środki uzyskane z kredytów bankowych przeznaczył na działalność gospodarczą, w większości na spłatę istniejących na tamten czas zobowiązań. Oświadczył też, że nie korzysta z niczyjej pomocy finansowej, w związku z ponoszonymi wydatkami na utrzymanie gospodarstwa domowego. Przedłożył oświadczenie w zakresie wysokości spłacanych co miesięcznie rat kredytów i pożyczek, z którego wynika, że na ten cel wydatkuje 19.247,09 zł miesięcznie. Wskazał, że z tytułu opłat za usługi swoich pełnomocników uiścił wynagrodzenie w kwocie 3.500 zł oraz zobowiązał się wypłacić dodatkowe wynagrodzenie stanowiące 5% netto kwoty o jaką pomniejszone zostaną zobowiązania. 3. Sąd I instancji, poddając analizie przedstawione przez skarżącego okoliczności, przyjął, że sytuacji majątkowej skarżącego nie można utożsamiać z osobami ubogimi, do których adresowane jest prawo pomocy. Wobec tego sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie spełniał warunków do skorzystania z tej instytucji, która na obecnym etapie postępowania ogranicza się do wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 1.000 zł. 4. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego, wnosząc o jego zmianę przez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy WSA do ponownego rozpoznania, zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej zwana w skrócie "ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi") polegające na odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sytuacji gdy skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść tych kosztów. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. 5.2. Na wstępie trzeba odnotować, że ponieważ postępowanie sądowoadministracyjne zostało wszczęte w tej sprawie przed 15 sierpnia 2015 r., to zastosowanie miał przepis art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w poprzednim brzmieniu. Wynika to z reguł prawa międzyczasowego przyjętych w art. 2 zdanie drugie ustawy z 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 685), zgodnie z którym w zakresie dotyczącym postępowania o przyznanie prawa pomocy (art. 1 ust. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej), do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie, stosuje się przepisy ustawy w brzmieniu dotychczasowym. 5.3. Co się natomiast tyczy zażalenia wniesionego w rozpoznawanej sprawie, to wbrew podniesionym w nim zarzutom sąd I instancji, przyjmując, że skarżący nie spełnił warunków uzasadniających przyznanie prawa pomocy, nie naruszył art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Powyższy przepis pozwala na przyznanie prawa pomocy wyłącznie w sytuacjach, w których skarżący ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego (tak m.in. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 16 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 4/15; dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kwota 1.000 zł tytułem wpisu należnego od skargi kasacyjnej (bo tej kwoty w istocie dotyczył wniosek o przyznanie prawa pomocy) – na tle sytuacji majątkowej skarżącego – nie jest kwotą, której nie jest on w stanie ponieść, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. 5.4. Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreślał, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). Prawo dostępu do sądu nie ma bowiem charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (por.: postanowienia; z 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne; dostępne w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 5.5. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sąd I instancji szczegółowo zbadał sytuację materialną skarżącego porównując wysokość kosztów jakie obecnie musi ponieść skarżący z jego możliwościami finansowymi. Wziął przy tym pod uwagę także inne postępowania, które zainicjował skarżący i konieczność poniesienia kosztów sądowych w tych sprawach. Sąd I instancji porównał w szczególności dochody z prowadzonej działalności gospodarczej z ponoszonymi comiesięcznymi wydatkami rodziny skarżącego i wysokością zobowiązań wynikających ze spłat kredytów. Prawidłowo przy tym zwrócił uwagę na rozbieżności pomiędzy faktycznie uzyskiwanymi dochodami przez skarżącego a ponoszonymi wydatkami, co może budzić uzasadnione wątpliwości, czy skarżący wykazał swoją rzeczywistą sytuację majątkową. 5.6. Sąd I instancji nie popełnił błędu, ustalając w oparciu o analizę przedłożonych dokumentów przez skarżącego, że pomimo podnoszonych przez niego trudności finansowych kwota przychodu – za 2015 r. wyniosła 1.543.505,13 zł, zaś za okres trzech miesięcy 2016 r. – 280.270,62 zł a kwota stanowiąca koszt jego uzyskania –1.225.249,96 zł (2015) i 241.388,48 zł – za okres trzech miesięcy 2016r., firma skarżącego wykazuje wysokie obroty. Powyższą ocenę potwierdza także rozliczenie księgi przychodów i rozchodów za okres od stycznia do marca 2016 r. Dane te wskazują na dużą dynamikę prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej, a w efekcie upoważniają do stwierdzenia, że jest on w stanie dysponować środkami, które mógłby również przeznaczyć na poniesienie kosztów sądowych w tej sprawie, tj. 1.000 zł. Skarżący bowiem wykazał podstawę opodatkowania za styczeń 2016 r. w wysokości 82.030 zł, za luty 2016 r. w wysokości 96.573 zł, zaś za marzec 2016 r. w wysokości 101.474 zł. Dane te a także wartość nabycia towarów i usług – od kwoty 45.129 zł za styczeń 2016 r. do 61.930 zł w lutym 2016 r. O możliwościach finansowych skarżącego świadczy również spłata rat kredytów. Z przedstawionych bowiem oświadczeń wynika, że miesięczne wydatki z tego tytułu wynoszą 19.247,09 zł (spłata czterech kredytów). Także wysokość spłacanych rat kredytu wskazuje, że skarżący posiada zdolności finansowe i w sposób obiektywny pokazuje jego stan majątkowy. 5.7. Oceny dokonanej przez sąd I instancji nie podważa również argumentacja podkreślana przez skarżącego co do zaciągniętych kredytów na spłatę należności publicznoprawnych. Podkreślić tutaj należy, że obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tego tytułu nie może skutkować przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów postępowań sądowych zainicjowanych przez strony, z wyjątkiem sytuacji związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny. 5.8. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 października 2011 r., sygn. akt II FZ 542/11). Ponoszenie kosztów działalności gospodarczej jest związane z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy. 5.9. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 lutego 2013 r., II GZ 42/13, CBOSA). 5.10. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.