I SA/Po 1092/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Bejgerowska po rozpoznaniu w dniu 25 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. K. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 października 2016 r., o sygn. akt I SA/Po 1092/16, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za maj i czerwiec 2010 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 października 2016 r., o sygn. akt I SA/Po 1092/16, starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu odmówił D. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług za maj i czerwiec 2010 r., na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. - w skrócie: "P.p.s.a."). Referendarz sądowy na podstawie złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dokumentów źródłowych ocenił, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla utrzymania konicznego siebie i rodziny. Referendarz wskazał także, że pomimo istnienia pomiędzy małżonkami rozdzielności majątkowej, to sytuacja ta nie odnosi się do ich wzajemnych obowiązków małżeńskich. W tym kontekście zaznaczono, że skarżący nie przedstawił informacji dotyczących dochodów uzyskiwanych przez jego żonę. Skarżący przy pomocy rodziny spłaca miesięcznie wysokie raty kredytów (1 rata wynosi [...],- zł i jest płatna raz na trzy miesiące; 2 rata kredytu wynosi [...],- euro miesięcznie), które znacząco przewyższają koszty sądowe wynoszące na obecnym etapie postępowania [...] zł,- (wpis od skargi). Ujawnione przez wnioskodawcę przychody uzyskiwane z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej (pomimo wykazanej straty w latach 2014-2015 i w miesiącach od stycznia do czerwca 2016 r.) w sposób jednoznaczny wykluczają go z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie zwolnienia od kosztów sądowych. W ustawowym terminie skarżący, reprezentowany przez adwokata, złożył sprzeciw, w którym zarzucił powyższemu postanowieniu referendarza wadliwą wykładnię art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm. - w skrócie: "K.r.o."), albowiem obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny pomiędzy małżonkami pozostającymi w separacji, nawet faktycznej, wygasł. Skarżący oświadczył, że pomiędzy nim i żoną nastąpił zupełni i trwały rozkład pożycia. Z powyższego wywiódł, że nie ma już rodziny, której potrzeby miałyby być zaspokajane na podstawie art. 27 K.r.o. Zdaniem strony w aktualnej sytuacji materialnej uiszczenie kosztów sądowych zagrozi możliwości zaspokajania potrzeb życiowych, rozumianych jako obiektywnie niezbędne. Ponownie stwierdził, że obecnie w kwestiach finansowych w znacznej mierze korzysta z pomocy najbliższej rodziny, a środki finansowe jakimi dysponuje wystarczają w zasadzie na pokrycie jego leczenia i podstawowych potrzeb życiowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady, wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest zatem wyjątkiem od zasady, że każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Co istotne ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek (art. 252 § 2 P.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. Jednak w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może, na podstawie art. 255 P.p.s.a., wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Czynności określone w art. 255 P.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji - podmiot wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny lub wzajemnie sprzeczny powoduje, iż oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu rozpoznającego sprzeciw, referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu rzeczowo i obszernie wyjaśnił, dlaczego nie może uwzględnić wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd stwierdza, że referendarz sądowy trafnie podniósł, że sytuacja majątkowa skarżącego jest niewątpliwie współkształtowana przez jego żonę (pomimo ustanowionej rozdzielności majątkowej oraz separacji faktycznej), której możliwości finansowych i płatniczych skarżący nie ujawnił (pomimo wezwań z dnia 1 i 30 sierpnia 2016 r., k. 52 i k. 102 akt sąd.). Wbrew twierdzeniom zawartym w sprzeciwie, zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia małżonka od obowiązku pomocy finansowej oraz umożliwia skarżącemu uzyskanie informacji o sytuacji majątkowej małżonka (por. postanowienie NSA w Warszawie z dnia 2 grudnia, o sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA w Warszawie z dnia 3 listopada 2011 r., o sygn. akt I OZ 817/11; dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem Sądu, powołane w sprzeciwie wyroki Sądu Najwyższego nie mają bezpośredniego zastosowania w niniejszej sprawie, albowiem odnoszą się one do innych stanów faktycznych (dotyczą one głównie problemu obowiązku alimentacyjnego rodziców względem dzieci, w przypadku istnienia między małżonkami separacji faktycznej). Niemniej jednak, w orzeczeniach tych Sąd Najwyższy także wywiódł, że nawet zupełne zerwanie pożycia małżeńskiego nie uchyla obowiązku przewidzianego w art. 27 K.r.o., ale może wpłynąć na jego ukształtowanie i zakres. Zatem małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy (art. 23 K.r.o.), a obowiązek ten wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 K.r.o.). Bez względu zatem na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej, czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA w Warszawie z dnia 2 grudnia 2011 r., o sygn. akt II OZ 1266/11, dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W obszerny sposób referendarz sądowy odniósł się do kwestii wykazania przez skarżącego straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Co istotne, w zakresie wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., referendarz pomylił się na korzyść skarżącego i błędnie wskazał, że w 2015 r. skarżący poniósł stratę w wysokości [...] zł, gdy tymczasem z zeznania PIT-36L (k. 71 - k. 73 akt sąd.) jednoznacznie wynika, że skarżący w 2015 r. uzyskał dochód w kwocie [...]zł. Niemniej okoliczność ta nie miała negatywnego wpływu na rozstrzygnięcie. Idąc dalej okoliczność ta wprost wskazuje, że skarżący osiągając tak znaczny dochód, posiada lub winien posiadać środki na pokrycie kosztów sądowych w sprawie, którą zainicjował wspomnianą skargą. Zdaniem Sądu referendarz sądowy zasadnie zwrócił uwagę, że skarżący (jak twierdzi przy pomocy najbliższych) spłaca dwa kredyty, których raty wynoszą odpowiednio ([...],- zł płatna raz na trzy miesiące; [...],- euro miesięcznie), które znacząco przewyższają koszty sądowe wynoszące na obecnym etapie postępowania, obejmującym jedynie wpis od skargi, [...],- zł. W tym zakresie referendarz prawidłowo wskazał, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia NSA w Warszawie z dnia 15 czerwca 2012 r., o sygn. akt I FZ 189/12, dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.p), zaś strona skarżąca nie może w priorytetowy sposób traktować innych swoich zobowiązań, co powoduje, że nie będzie miała środków na opłacenie kosztów sądowych. W ocenie Sądu argumentacja zaskarżonego postanowienia jest spójna, logiczna i znajduje potwierdzenie w utrwalonej linii orzeczniczej sądów administracyjnych. Jak trafnie zauważył referendarz sądowy warunkiem oceny zasadności przyznania wnioskowanego prawa pomocy jest wyczerpujące przedstawienie przez skarżącego opisu sytuacji materialnej i jego rodziny oraz dowodów potwierdzających stanowisko wnioskodawcy wyrażone we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W opinii Sądu wnioskodawca w rozpatrywanej sprawie tego warunku nie spełnił, a powoływane przez niego przeszkody w złożeniu stosownej dokumentacji uzasadniającej pomoc państwa nie dają podstaw do zwolnienia skarżącego od obowiązku rzetelnego i wyczerpującego udowodnienia prawdziwości twierdzeń zawartych we wniosku o udzielenie prawa pomocy. W kontekście zarzutu naruszenia przez referendarza przepisu art. 27 K.r.o. i twierdzeń sprzeciwu, że pomiędzy skarżącym i żoną nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, co oznacza, że nastąpiły przesłanki do orzeczenia rozwodu, a zatem nie ma już rodziny, której potrzeby miałyby być zaspokajane na podstawie art. 27 K.r.o., Sąd stwierdza, że konkluzja skarżącego, co do nieistnienia jego rodziny jest przedwczesna, albowiem samo istnienie rozdzielności majątkowej, nawet w sytuacji ziszczenia się przesłanek do orzeczenia rozwodu nie wywołuje żadnych skutków prawnych (w szczególności zaś takich, które byłyby tożsame z wyrokiem sądowym orzekającym rozwód). W ocenie Sądu na uwzględnienie nie zasługują także twierdzenia skarżącego, że w jego aktualnej sytuacji materialnej uiszczenie kosztów sądowych zagrozi możliwości zaspokajania potrzeb życiowych, rozumianych jako obiektywnie niezbędne (w tym przede wszystkich kosztów leczenia, utrzymania dzieci). W tym zakresie aktualna jest argumentacja podniesiona w zaskarżonym postanowieniu, a mianowicie, że wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Sąd zauważa przy tym, że referendarz, dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego pominął w pismach z dnia 1 i 30 sierpnia 2016 r., na korzyść skarżącego, wezwanie go do przedłożenia informacji i dokumentów o sytuacji majątkowej i finansowej osób pomagających mu materialnie, zwłaszcza w kontekście spłaty bardzo wysokich rat zaciągniętych kredytów. Sam skarżący też nie ujawnił danych tych osób i ich sytuacji majątkowej. Strona podała w formularzu PPF, że ponosi koszty ubezpieczenia nieruchomości bez wskazania kwoty oraz jej rodzaju. Tymczasem wcześniej, opisując stan majątkowy ujawniono jedynie nieruchomość "z przeznaczeniem pod działalność gospodarczą" i nie wyjaśniono, czy wydatek na ubezpieczenie został ujęty w kosztach działalności gospodarczej, a przede wszystkim w jakiej wysokości. Reasumując Sąd stwierdza, że bierna postawa strony skarżącej, polegająca na nie ujawnieniu całego, kompletnego i jednoznacznego stanu majątkowego oraz bieżącej sytuacji finansowej, pomimo ciążącego na niej obowiązku, uniemożliwia pozytywne rozpoznanie wniosku w przedmiocie prawa pomocy. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia