I SA/Po 386/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku G. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, ustanowienie radcy prawnego lub ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi G. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności jako członka zarządu za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za miesiące grudzień 2008 r., styczeń, luty, wrzesień, październik i listopad 2009 r. wraz z odsetkami za zwłokę oraz umorzenia postępowania w części dotyczącej orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do kwietnia, czerwiec, lipiec i od września do listopada 2008 r. wraz z odsetkami za zwłokę oraz kosztami egzekucyjnymi postanawia oddalić wniosek. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 28 maja 2015 r., sygn. akt I SA/Po 386/15, odrzucił skargę G. K. na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. W dniu 29 czerwca 2015 r. skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podał, że jego rodzina składa się z czterech osób, przy czym dzieci studiują. Wskazał, że jest rencistą, a jego jedyny dochód stanowi renta inwalidzka w wysokości [...] zł miesięcznie. Z kolei jego żona z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskuje dochód w wysokości ok. [...] zł miesięcznie. Małżonkowie od [...] kwietnia 2007 r. pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący podał, że jest zadłużony w ZUS i z tego tytułu prowadzone jest postępowanie. Oświadczył, że jego zadłużenie powstało w związku z prowadzeniem spółki z o.o., która upadła i pozostawiła zadłużenie. Wnioskodawca wskazał, że ponosi następujące wydatki: czynsz [...] zł, energia elektryczna [...] zł na 2 dwa miesiące, woda i ścieki [...] zł na dwa miesiące, ubezpieczenie [...] zł na rok, lekarstwa [...] zł. Skarżący podał, że ponosi również koszty dojazdu dzieci do [...] na studia oraz wyżywienie, ubranie, środki higieny. Z otrzymywanych dochodów nie jest w stanie dokonać żadnych oszczędności. Skarżący podał, że nie posiada samochodu ani innych drogocennych rzeczy. Jest osobą schorowaną, a tym samym musi leczyć się i kupować lekarstwa. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, z synem i z córką. Posiada mieszkanie o pow. [...] m2, nie posiada domu, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają nieruchomości i wartościowego majątku odrębnego. Skarżący dodatkowo wskazał, że z uwagi na stan zdrowia i leczenie ma ograniczoną możliwość podjęcia zatrudnienia, przy czym istotną rolę odgrywa również jego wiek. Na wezwanie referendarza sądowego z dnia 16 lipca 2015 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia 28 lipca 2015 r. oświadczył, że jego dzieci studiują i nie osiągają dochodów, stąd nie składały zeznań podatkowych za 2013 r. i 2014 r., natomiast jego żona, z uwagi na rozdzielność majątkową, odmówiła przedłożenia swoich zeznań podatkowych. Poza wcześniej wskazanymi miesięcznymi kosztami utrzymania skarżący dodatkowo podał także: internet [...] zł, telefon [...] zł, opłaty do X. [...] zł, koszty nauki syna [...] zł (czesne), koszty dojazdów na studia i własne [...] zł, rata kredytu zaciągniętego w [...] na leczenie operacyjne [...] zł. Skarżący podał, że osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Dzieci nie mają własnych dochodów, studiują, żona natomiast posiada jedno stałe źródło dochodów, wnioskodawca natomiast dodatkowo pracuje w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżący oświadczył, że on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają udziałów w spółkach. Spółka, którą prowadził upadła i nie prowadzi działalności. Skarżący podał, że żona nie posiada żadnych nieruchomości. Z uwagi na obowiązującą w ich małżeństwie rozdzielność majątkową żona odmówiła skarżącemu przekazania zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości dochodów za ostatnie sześć miesięcy. Skarżący wskazał natomiast, że dochody małżonki kształtują się na poziomie [...] zł. Do pisma załączył m.in. kserokopie: zeznań podatkowych, z których wynika, że jego dochody w 2013 r. z tytułu wynagrodzenia wyniosły [...] zł, z tytułu renty [...] zł, w 2014 r. z tytułu wynagrodzenia [...] zł, z tytułu renty [...] zł; wydruki z rachunku bankowego w [...], z których wynika, że od stycznia do lipca 2015 r. z tytułu wynagrodzenia za pracę otrzymywał wynagrodzenie w kwocie ok. [...] zł, oraz świadczenie z tytułu renty w wysokości ok. [...] zł; faktury VAT wystawionej przez Ośrodek Wczasów Zdrowotnych "[...]" z dnia 14 października 2014 r. na kwotę [...] zł, faktur za leki; zaświadczenie o dochodach z dnia 2 stycznia 2015 r., z którego wynika, że wnioskodawca jest zatrudniony w "A." Sp. z o.o. w [...] od [...] lutego 2011 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowisku: Dyrektor Operacyjny, wynagrodzenie miesięczne brutto w okresie od 01.10.2014 r. do 31.12.2014 r. wynosiło [...] zł, umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] kwietnia 2007 r. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 4 sierpnia 2015 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez ustanowienie adwokata lub radcy prawnego oraz zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że skarżący nie wykazał, aby w sprawie ziściły się przesłanki warunkujące przyznanie jemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazano bowiem, że skarżący, pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie udzielił odpowiedzi na pytania dotyczące sytuacji finansowej i majątkowej jego żony, co uniemożliwiło dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony. Ponadto zaznaczono, że skarżący nie wyjaśnił kiedy i w jakiej wysokości zaciągnął kredyt oraz nie przedłożył wyciągów ze swojego konta, a jedynie wydruki pojedynczych przelewów. Skarżący, pismem z dnia 18 sierpnia 2015 r., wniósł sprzeciw na powyższe postanowienie referendarza sądowego, któremu zarzucił naruszenie: art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - w skrócie: "P.p.s.a.") w wyniku błędnej interpretacji, art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm. - w skrócie: "K.p.a."), przekroczenie granic swobodnego uznania administracyjnego, art. 6 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Ponadto zarzucił błędy w ustaleniach faktycznych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z treści powołanego przepisu wynika więc, że skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej postanowienia referendarza ex lege i przejście sprawy będącej przedmiotem sprzeciwu do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie żądanie w nim sformułowane, powoduje utratę mocy wiążącej orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. W analizowanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W świetle powołanych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, czyli w zakresie całkowitym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Powyższe regulacje stanowią odstępstwo od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. ogólnej zasady obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Prawo pomocy ma zatem służyć najuboższym, a więc osobom, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi wątpliwości. Rozstrzygnięcie wniosku zależy więc od tego, co zostało udowodnione przez stronę. Jak już wyżej wskazano, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd, dokonując oceny przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń, doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania jemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podkreślenia wymaga, że treść oświadczenia skarżącego złożonego na urzędowym formularzu jest niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Wezwanie Sądu z dnia 16 lipca 2015 r. do uzupełnienia wniosku zmierzało do umożliwienia skarżącemu należytego udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zaznaczyć należy, że zakres żądanych dokumentów i informacji miał istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku. Wobec wybiórczego potraktowania przez skarżącego skierowanego do niego wezwania o uzupełnienie wniosku, stwierdzić należy, że Sąd nie miał możliwości dokonania rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej, co znalazło wyraz w postanowieniu referendarza sądowego WSA w Poznaniu z dnia 4 sierpnia 2015 r. Sąd zauważa, że skarżący na etapie sprzeciwu uzupełnił brakujące dokumenty (m.in. poprzez złożenie harmonogramu spłat pożyczki [k. 117 akt sąd.] i wyciągu z rachunku bankowego za okres od 5 maja do 31 lipca 2015 r. [k. 118 - k. 122 akt sąd.]), ale tylko w części, przy czym pominął kluczowe w niniejszej sprawie dokumenty w zakresie ustalenia jego rzeczywistej sytuacji finansowej, tj. nie przedłożył wyciągów z rachunku bankowego żony, nie wyjaśnił nawet, czy żona rachunek bankowy posiada, nie przedłożył również zeznań rocznych podatkowych żony za 2013 i 2014 r. oraz zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia jakie uzyskała małżonka w okresie ostatnich miesięcy. W realiach analizowanej sprawy, w pierwszej kolejności podnieść należy, że - stosownie do powołanych wyżej przepisów - warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie strony skarżącej leży zatem przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej i finansowej. Ocena zdolności płatniczych nie sprowadza się bowiem tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz, czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, twierdzenia skarżącego, że spełnia warunki do uzyskania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie są przekonujące, a skarżący przede wszystkim ogranicza się do przedstawiania dokumentów obrazujących jego trudną sytuację finansową. W tym kontekście wskazać należy, że skarżący w złożonym wniosku oświadczył, że z uwagi na stan zdrowia oraz leczenie ma ograniczoną możliwość podjęcia zatrudnienia, a jego jedynym źródłem dochodu jest świadczenie rentowe w wysokości [...] zł. W toku postępowania, na wezwanie referendarza, skarżący przedłożył natomiast dokumenty (zeznania podatkowe PIT-37 za lata 2013 i 2014 oraz wydruki z rachunku bankowego), z których wynika, że w latach 2013 i 2014 osiągał także dochody ze stosunku pracy (odpowiednio [...] zł i [...] zł). Ponadto z zaświadczenia o dochodach z dnia 2 stycznia 2015 r., wystawionego przez pracodawcę skarżącego, wynika, że G. K. jest zatrudniony w spółce "A." na podstawie umowy o pracę, na stanowisku dyrektora operacyjnego od dnia [...] lutego 2011 r. Dokumenty te zatem jednoznacznie świadczą o wybiórczym działaniu skarżącego. Ponadto zaakcentować należy, że skarżący, pomimo wyraźnego wezwania referendarza, nie przedłożył żadnych dokumentów i oświadczeń, na podstawie których można by zobrazować sytuację finansową jego żony. Wskazał jedynie, że od dnia [...] kwietnia 2007 r. w jego małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, na którą to okoliczność przedłożył akt notarialny. W tym miejscu należy jednak wyjaśnić, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm. - w skrócie: "k.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 8 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazać przy tym należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd podkreśla, że skoro strona twierdzi, iż potrzebuje pomocy państwa w realizacji swoich praw (w tym przypadku w postaci poniesienia kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu), to istnieje konieczność oceny, czy ewentualna pomoc udzielona stronie przez jej rodzinę mogłaby być wystarczająca do zaspokojenia ww. potrzeby. Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy żony podatnik nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania skarżącemu pomocy z budżetu państwa. Jednakże brak dostarczenia przez wnioskodawcę szczegółowych informacji odnośnie sytuacji majątkowej i finansowej jego żony, nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania jemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd wskazuje także, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący, nie przedstawiając części informacji pozwalających na rzetelną i obiektywną ocenę możliwości płatniczych jego żony, nie uczynił zadość tym wymaganiom. Jak już wskazano, obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w badanej sprawie. Zdaniem Sądu, skarżący - pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy - nie udzielił pełnej odpowiedzi, która pozwoliłaby na ustalenie, że nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Także w złożonym sprzeciwie skarżący nie uzupełnił wyżej wskazanych braków poprzez złożenie stosownych oświadczeń bądź dokumentów, a tym samym nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Sąd zaznacza, że uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2013 r., sygn. akt I FZ 476/13, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zasadne jest zatem stwierdzenie, że skoro skarżący, pomimo wezwania, nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego stanu majątkowo-finansowego. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd jeszcze raz podkreśla, że w analizowanej sprawie, sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawcy oceniania jest również przez pryzmat sytuacji majątkowej i finansowej jego żony. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawo pomocy (ewentualnie złożenie odpisów stosownych dokumentów). W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.