I SA/Po 464/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego postanawia oddalić wniosek. Skarżący M. K. pismem z dnia [...] stycznia 2015 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...], w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Następnie skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] kwietnia 2015 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W argumentacji wniosku podał, że nie posiada żadnego majątku oraz nie uzyskuje stałego dochodu, a jedyny przychód osiąga z tytułu wykonywanych prac dorywczych w kwocie ok. [...] zł. Wskazał, że obecnie prowadzone są wobec niego liczne postępowania egzekucyjne i z tego powodu stał się niewypłacalny. Podał, że z uwagi na ww. okoliczności nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w postępowaniu przed WSA w Poznaniu, w tym nie jest w stanie uiścić wpisu od skargi. Ponadto wnioskodawca oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, ale w jego małżeństwie obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Podał, że nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Na wezwanie referendarza sądowego z dnia 22 kwietnia 2015 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia 15 maja 2015 r. oświadczył, że nie posiada żadnych rachunków bankowych, ani kont. Wskazał, że koszty jego miesięcznego utrzymania wynoszą ok. [...] zł, w tym: czynsz [...] zł, ogrzewanie [...] zł, woda [...] zł, energia elektryczna [...] zł, wyżywienie [...] zł, telefon stacjonarny i komórkowy [...] zł, nie ma kredytów. Wnioskodawca podał, że jego żona jest na rencie i otrzymuje z tego tytułu świadczenie w wysokości [...] zł. Skarżący oświadczył, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny i nie posiada prawa do zasiłku. Wskazał także, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej, nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni żadnych funkcji w spółkach prawa handlowego, nie posiada pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Wnioskodawca wyjaśnił, że jego żona nie posiada papierów wartościowych. Skarżący podał, że na utrzymaniu małżonki pozostaje córka, która jest uczennicą [...]. Skarżący oświadczył, że z posiadanych przez niego informacji wynika, że w postępowaniu egzekucyjnym nie zostały wyegzekwowane od niego żadne kwoty. Podał, że nie został wpisany do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Do pisma załączył kserokopie swoich zeznań rocznych podatkowych za 2013 i 2014 r. oraz umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] maja 2004 r. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 2 czerwca 2015 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że skarżący nie wykazał, aby w sprawie ziściły się przesłanki warunkujące przyznanie jemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazano bowiem, że skarżący, pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie udzielił odpowiedzi na pytania dotyczące sytuacji finansowej i majątkowej jego żony - M. K., co uniemożliwiło dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony. Skarżący, pismem z dnia 19 czerwca 2015 r., wniósł sprzeciw na powyższe postanowienie referendarza sądowego, któremu zarzucił naruszenie procedury poprzez: 1) dokonanie oceny zgromadzonego materiału dowodowego w sposób dowolny a nie swobodny, co polegało na przyjęciu, iż fakt istnienia pomiędzy stronami rozdzielności majątkowej nie stanowi okoliczności, w której żona nie może pomóc mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania w sytuacji, w której z okoliczności faktycznych wynika, iż sytuacja finansowa i majątkowa żony skarżącego nie pozwala na partycypację w kosztach postępowania; 2) przyjęcie, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania wnioskowanej pomocy. Ponadto zarzucił sprzeczność istotnych ustaleń poczynionych w treści zaskarżonego postanowienia z treścią zgromadzonego materiału dowodowego w zakresie przyjęcia, iż faktyczna sytuacja finansowa i majątkowa żony skarżącego nie została należycie wyjaśniona, a w konsekwencji nie istnieją podstawy do przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej w skrócie: "P.p.s.a."), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy. W analizowanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W świetle powołanych regulacji, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powyższe regulacje stanowią odstępstwo od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. ogólnej zasady obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Prawo pomocy ma zatem służyć najuboższym, a więc osobom, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi wątpliwości. Rozstrzygnięcie wniosku zależy więc od tego, co zostało udowodnione przez stronę. Zatem, jak już wyżej wskazano, w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd, dokonując oceny przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń, doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie wykazał w istocie przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą [...] zł. W pierwszej kolejności podnieść należy, że - stosownie do powołanych wyżej przepisów - warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie strony skarżącej leży zatem przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Ocena zdolności płatniczych nie sprowadza się bowiem tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz, czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., o sygn. akt GZ 71/04, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, twierdzenia skarżącego, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, są nieprzekonujące. W tym kontekście, w pierwszej kolejności wskazać należy, że skarżący oświadczył, że utrzymuje się z prac dorywczych i z tego tytułu uzyskuje ok. [...] zł miesięcznie. Stwierdził, że nie posiada żadnego majątku, żadnych oszczędności, nie korzysta z pomocy opieki społecznej, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, jako bezrobotny. Podkreślenia wymaga, że pomimo wezwania, skarżący nie wyjaśnił dlaczego nie zarejestrował się w Urzędzie Pracy, jako bezrobotny. Z kolei żona wnioskodawcy, z którą prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe uzyskuje miesięcznie dochody z tytułu świadczenia rentowego w wysokości [...] zł i ma na utrzymaniu uczącą się córkę. Skarżący, pomimo wezwania, nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za 2013 i 2014 r., nie wyjaśnił nawet, czy jego żona takie zeznania składała, nie złożył wyciągów z rachunków bankowych żony za ostatnie trzy miesiące, nie wyjaśnił, czy rachunki bankowe żona posiada, nie podał, czy żona posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcję członka zarządu, czy posiada pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, czy posiada jakieś nieruchomości, oszczędności, wartościowe przedmioty. Skarżący podał jedynie, że jego żona nie posiada papierów wartościowych. Wnioskodawca w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie przedłożył odpisu umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami, nie wyjaśnił nawet, czy miał miejsce podział majątku wspólnego. W związku z tym stwierdzić należy, że skarżący nie wyjaśnił, jaka jest faktyczna sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, co jest istotne w sytuacji prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Podkreślić należy, że powyższego braku skarżący nie uzupełnił także na etapie sprzeciwu. Wnioskodawca wprawdzie podniósł, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, jednakże wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm. - w skrócie: "k.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 8 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zaznaczenia wymaga ponadto, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, czy nawet nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Po wtóre należy podnieść, że oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożone później - na wezwania referendarza sądowego - dodatkowe informacje uznać należy za niepełne. To samo dotyczy informacji wskazanych przez skarżącego w uzasadnieniu rozpoznawanego przez Sąd sprzeciwu. Przede wszystkim podkreślić należy, że skarżący, wbrew wyraźnemu żądaniu referendarza, nie przedstawił informacji o sytuacji majątkowej swojej żony, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Odmawiając jednakże przekazania informacji w ww. zakresie skarżący pozbawił Sąd możliwości oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Podnieść bowiem należy, że skoro strona twierdzi, iż potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci poniesienia kosztów sądowych), to istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez żonę skarżącego jest wystarczająca do zaspokojenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy żony podatnik nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Niedostarczenie przez wnioskodawcę szczegółowych informacji odnośnie sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej jego żony, nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W kontekście powyższych rozważań jeszcze raz należy podkreślić, że skarżący w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 22 kwietnia 2015 r. nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za 2013 i 2014 r., nie wyjaśnił nawet, czy jego żona takie zeznania składała, nie złożył wyciągów z rachunków bankowych żony za ostatnie trzy miesiące, nie wyjaśnił, czy rachunki bankowe żona posiada, nie podał, czy żona posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcję członka zarządu, czy posiada pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, czy posiada jakieś nieruchomości, oszczędności, wartościowe przedmioty. Składając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, skarżący ponownie uchylił się od przedstawienia wymaganych dokumentów i oświadczeń, a poprzestał wyłącznie na podniesieniu zarzutu sprzeczności istotnych ustaleń poczynionych w zaskarżonym postanowieniu z treścią zgromadzonego materiału dowodowego w zakresie przyjęcia, iż faktyczna sytuacja finansowa i majątkowa jego żony nie została należycie wyjaśniona, a w konsekwencji nie istnieją podstawy do przyznania prawa pomocy. Niewątpliwie skarżący ma rację, że sytuacja finansowa i majątkowa jego żony nie została należycie wyjaśniona, ale - czego skarżący zdaje się nie zauważać, a co należy szczególnie zaakcentować - brak ustalenia przez Sąd rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej żony wnioskodawcy, wynika tylko i wyłącznie z bierności skarżącego i nie wykonaniu przez niego nałożonych przez Sąd obowiązków. Wobec tego stwierdzić należy, że podniesiony przez skarżącego zarzut jest całkowicie bezpodstawny. Ponadto Sąd wskazuje, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący, nie przedstawiając części informacji pozwalających na rzetelną i obiektywną ocenę możliwości płatniczych żony, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, nie uczynił zadość tym wymaganiom. Jak już wskazano, obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w badanej sprawie. Zdaniem Sądu, skarżący - pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy - nie udzielił pełnej odpowiedzi, która pozwoliłaby na ustalenie, że nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Także w złożonym sprzeciwie skarżący nie uzupełnił wyżej wskazanych braków poprzez złożenie stosownych oświadczeń bądź dokumentów, a tym samym nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Sąd zaznacza, że uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2013 r., sygn. akt I FZ 476/13, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zasadne jest zatem stwierdzenie, że skoro skarżący, pomimo wezwania, a także na etapie sprzeciwu, nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego stanu majątkowo-finansowego. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd jeszcze raz podkreśla, że w analizowanej sprawie, sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawcy oceniania jest również przez pryzmat sytuacji majątkowej wszystkich członków rodziny (w tym przypadku żony), z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawo pomocy (ewentualnie złożenie odpisów stosownych dokumentów). W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.