II SA/Po 1321/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Barbara Drzazga po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 lutego 2014 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi E. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań; postanawia 1. ustanowić dla strony skarżącej pełnomocnika z urzędu – radcę prawnego, którego wyznaczy Okręgowa Izba Radców Prawnych w Poznaniu; 2. w pozostałym zakresie wniosek oddalić. /-/ B. Drzazga Skarżąca E. B. dołączyła do skargi na bliżej opisaną w rubrum niniejszego postanowienia decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie z dnia [...] października 2013 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W formularzu PPF o prawo pomocy podała, że utrzymuje się z gospodarstwa rolnego o powierzchni niespełna 3 ha ([...]ha), z którego dochód statystyczny wyniósł w 2012 r. kwotę 2 431 zł z jednego hektara przeliczeniowego i nie stać jej na adwokata i opłacenie kosztów sądowych. Nadto podniosła, że nie może podjąć pracy zarobkowej. Oświadczyła, że dochód z gospodarstwa rolnego wynosi około [...] zł rocznie, co też daje [3XX] zł miesięcznie. Wyjaśniła, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z bratem; ma dom o powierzchni 100 m² oraz zabudowania gospodarcze. Oświadczyła, że dysponuje oszczędnościami w wysokości [2 XXX,X] zł. Wpis od skargi w niniejszej sprawie wynosi 200 zł. Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Skarżąca w ustawowym terminie wniosła sprzeciw od tego postanowienia. W uzasadnieniu podniosła, że prowadzenie działalności rolniczej ma charakter sezonowy i pożytki, które otrzymuje z uprawy roli przeznacza w dużej mierze na paszę dla zwierząt, środki ochrony roślin i inne cele związane bezpośrednio z prowadzeniem gospodarstwa. Stwierdziła, że pożytki otrzymywane z hodowli zwierząt są niewielkie i przeznacza je na codzienne utrzymanie, na podstawowe absolutnie konieczne cele. Podniosła, że z tych powodów nie jest możliwe zaoszczędzenie kwot pozwalających choćby w minimalny sposób na pokrycie kosztów postępowania sądowego. W odniesieniu do posiadanej kwoty oszczędności stwierdziła, że jest ona niezbędna do prawidłowego prowadzenia działalności rolniczej, musi wystarczyć na pokrycie: ubezpieczenia w KRUS, które wynosi rocznie 3 000 zł (płatne w czterech ratach po 750 zł – termin wpłaty najbliższej raty to 31 stycznia 2014 r.); ubezpieczenia mienia oraz OC rolników – około 480 zł rocznie (termin płatności najbliższej raty – z końcem stycznia); opłat za energię elektryczną uiszczane sześć razy w roku, wynoszących od 230 zł do 260 zł; opłaty za odprowadzanie ścieków – około 60 zł sześć razy w roku; opłaty za śmieci wynoszącej 24 zł miesięczne; opłaty rocznej za meliorację – ponad 70 zł rocznie; podatku rolnego i od nieruchomości – około 90 zł na kwartał; usług kominiarskich – cztery razy w roku po 20 zł. Strona podniosła, że są to opłaty stałe, a ze względu na sezon zimowy uwzględnić również trzeba koszty opału, jak również opłatę za telefon wynoszącą 200 zł rocznie oraz inne opłaty, których wysokości nie sposób przewidzieć, a które muszą być uwzględnione w budżecie domowym (np. wynagrodzenie dla weterynarza w wypadku choroby zwierząt, która ostatnio kosztowała stronę 120 zł). Strona wskazała także na potrzebę uwzględnienia kosztów działalności rolniczej (koszt przyszłego zakupu sadzonek na kolejny sezon i koszty uprawy roli). Wyjaśniła, że znaczną część jej wydatków stanowią należności publicznoprawne i nie sposób wymagać, by zrezygnowała z ich pokrywania na rzecz przyznania pierwszeństwa innej należności tego rodzaju – opłacie sądowej. W ocenie strony możliwość kontynuowania działalności rolniczej, która jest jej jedynym źródłem utrzymania, wymaga zaoszczędzenia choćby minimalnych kwot. Wnioskodawczyni podkreśliła, że wobec wydatków, które ją czekają, samo opłacenie wpisu od skargi jest dla niej bardzo dużym obciążeniem, a tym bardziej dotyczy to wynagrodzenia potencjalnego profesjonalnego pełnomocnika. Z ostrożności procesowej skarżąca wniosła również o ewentualne przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, w razie uznania przez Sąd, że przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie nie jest możliwe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. W pierwszej kolejności Sąd wyjaśnia, że zgodnie z przepisem art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej: p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika jednoznacznie, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy wywołuje ten skutek, iż sąd wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznaje od początku, tzn. tak, jakby wniosek ten nie był jeszcze przedmiotem analizy, oceny i rozpoznania. Sąd nie wypowiada się zatem o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia i nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. Skutkiem wniesionego w niniejszej sprawie sprzeciwu jest utrata mocy przez postanowienie referendarza sądowego z dnia 14 stycznia 2014 r., z czym wiąże się konieczność ponownego merytorycznego rozpoznania wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy (wraz z jego uzupełnieniem zawartym w sprzeciwie). Stosownie do dyspozycji art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje po wykazaniu, że nie jest ona w stanie uiścić jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym. I tak, w zakresie częściowym przyznanie prawa pomocy następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Równocześnie, jak przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (postanowienie NSA z dnia 23 września 2011 r. sygn. akt II OZ 839/11, LEX 966294). W konsekwencji wnioskodawca ma obowiązek przedstawienia wszelkich istotnych okoliczności dotyczących jego sytuacji materialnej, których analiza umożliwi rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pamiętać przy tym należy, że regulacja zawarta w art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., stosownie do której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjaśnić również należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w przekonujący sposób (por. wyrok NSA z dnia 4 grudnia 2012 r. sygn. akt II OZ 1052/12, LEX 1240770). Instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem utrzymania własnej rodziny. Przez brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych należy rozumieć jako brak realnych możliwości pozyskania środków na sfinansowanie kosztów postępowania sądowego, wskutek czego ograniczona zostaje, ponad funkcje przypisane kosztom sądowym, możność realizacji prawa do sądu. Orzeczenie o przyznaniu prawa pomocy musi znajdować uzasadnienie w całej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, dlatego też to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. Wnioskodawca powinien zatem wykazać w sposób niebudzący żadnych wątpliwości, że zdobycie przez niego środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Odnosząc powyższe do przedmiotowej, Sąd stwierdził, że okoliczności podane we wniosku (w oświadczeniu majątkowym na formularzu o prawo pomocy) oraz w sprzeciwie nie uzasadniają stwierdzenia, że nie dysponuje ona środkami na poniesienia kosztów niniejszego postępowania w całości. Zarazem jej sytuacja uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż skarżąca wykazała że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Skarżąca utrzymuje się wraz z bratem z małego gospodarstwa rolnego. Środki uzyskane z uprawy roli i hodowli zwierząt, którymi strona aktualnie dysponuje, to oszczędności w kwocie około [2 XXX] zł, co – w sytuacji, gdy strona oświadczyła, ze utrzymuje się tylko z gospodarstwa rolnego, a nie z kwot uzyskiwanych z innego tytułu (innej pracy zarobkowej, darowizn, pożyczek) – prowadzi do wniosku, że rzeczywisty dochód z gospodarstwa przekracza statystyczny dochód z 1 ha przeliczeniowego, który – jak należy podkreślić – obliczany jest dla innych celów i nie odzwierciedla on realnych możliwości zarobkowych wnioskodawczyni. Uzyskiwane dochody pozwalają na zabezpieczenie podstawowych potrzeb bytowych skarżącej i jej brata, jednakże służą one również finansowaniu i zabezpieczeniu kosztów prowadzenia gospodarstwa rolnego, w tym danin publicznoprawnych (podatków i obowiązkowych ubezpieczeń społecznych). Koszty sądowe stanowią należności publicznoprawne i brak podstaw do przyjęcia, że innym daninom publicznym przyznane jest pierwszeństwo obowiązku ich zaspokojenia. Koszty sądowe obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków (art. 211 p.p.s.a.). Opłatami sądowym są wpis i opłata kancelaryjna i są to dochody budżetu państwa (art. 212 p.p.s.a.). W związku z tym wpis, który jest głównym i często jedynym kosztem sądowym na etapie postępowania przed sądem I instancji, jest należnością publicznoprawną, czyli także daniną publiczną. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji, dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich to bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia tych kosztów (patrz postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. akt FZ 478/04 – dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec tego powoływanie się przez stronę na konieczność ponoszenia kosztów obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i podatków nie może uzasadniać zwolnienia jej z obowiązku poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r. sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). W sytuacji skarżącej posiadane nieruchomości służą prowadzeniu gospodarstwa rolnego stanowiącego jedyne źródło utrzymania oraz zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych jej rodziny, zatem stan majątkowy w tym zakresie nie mógł dyskwalifikować strony całkowicie od możliwości uzyskania prawa pomocy w niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu sytuacja skarżącej pozwala jej na poniesienie kosztów sądowych, które aktualnie wynoszą 200 zł (należny wpis od skargi). Poniesienie należności publicznoprawnej, związanej z zainicjowanym skargą postępowaniem sądowym, w pełnej wysokości nie ograniczy przysługującego skarżącej prawa do sądu, skoro strona deklaruje gotowość ponoszenia innych danin publicznych – posiadane przez nią zasoby finansowe stanowią w części zabezpieczenie płatności podatków i składek na ubezpieczenia społeczne. Sytuacja ta zarazem, w ocenie Sądu, nie pozwala stronie na pokrycie pełnych kosztów postępowania, na które obok kosztów sądowych przede wszystkim składają się ewentualne koszty profesjonalnej pomocy prawnej. Poniesienie tych kosztów (lub zabezpieczenie środków na ich pokrycie w przyszłości), pomimo posiadanych oszczędności, spowodowałoby tego rodzaju uszczuplenie zasobów przeznaczonych na bieżące utrzymanie i prowadzenie gospodarstwa rolnego, które może być uznane za uszczerbek koniecznego utrzymania dla rodziny skarżącej. Wobec powyższego Sąd uznał, że okoliczności sprawy uzasadniają jedynie częściowe uwzględnienie żądań skarżącej poprzez ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu. Rozstrzygnięcie w tym względzie mieści się w zakresie ewentualnego wniosku w przedmiocie prawa pomocy sformułowanego w sprzeciwie, uwzględnia również zawarty we wniosku o prawo pomocy wybór rodzaju prawnika (żądanie ustanowienie radcy prawnego). W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. /-/ Barbara Drzazga