II SA/Po 199/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Krzysztof Dzierzgowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Inne z dnia 2 stycznia 2025 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Inne na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia 02 stycznia 2025 r. znak [...] Inne (dalej jako: "Prezes ZUS", "organ odwoławczy") po rozpatrzeniu odwołania M. W. (dalej jako: "skarżąca"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej jako: "K.p.a."), utrzymał w mocy decyzję Z. U. S. z 08 listopada 2023 r. o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 01 lipca 2022 r. do 31 maja 2023 r. na dziecko A. W. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że z dokumentacji wynika, że wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko A. W. na okres świadczeniowy 2022/2023 skarżąca złożyła w dniu 22 czerwca 2022 r., a wniosek powyższy został rozpatrzony i informacją z dnia 27 czerwca 2022 r. zostało przyznane świadczenie wychowawcze. Ojciec dziecka M. W. dołączył do akt sprawy wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 15 czerwca 2022 r., prawomocny z dniem 23 czerwca 2022 r. (sygn. akt [...]) orzekający o rozwodzie M. i M. W., w którym powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi na zasadach określonych w porozumieniu rodzicielskim z dnia 30 marca 2022 r. Zgodnie z nim władza rodzicielska przysługiwać będzie obojgu rodzicom, a miejscem pobytu małoletnich będzie każdoczesne miejsce zamieszkania rodzica u którego aktualnie małoletni przebywają. Ustalono opiekę naprzemienną nad dziećmi. Zgodnie z art. 5 ust 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1576, dalej również jako: "ustawa" albo "u.p.p.w.d.") w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W wyniku, weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego i w oparciu o treść wyroku sądowego zatwierdzającego porozumienie rodzicielskie, ZUS na podstawie powyżej cytowanego przepisu w dniu 29 sierpnia 2023 r. wydał decyzję o zmianie wysokości przysługującego skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko A. W. z kwoty 500 zł na 250 zł miesięcznie. Skarżąca nie skorzystała z przysługującego prawa i nie wniosła odwołania od tej decyzji. Wobec faktu, że w sprawie jest porozumienie rodzicielskie zatwierdzone przez Sąd, w którym wprost określono zasady sprawowania opieki nad dzieckiem w sposób naprzemienny, ZUS jako organ administracyjny zobowiązany jest do uwzględniania prawomocnych orzeczeń sądu przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczeń. Mając na względzie zmianę wysokość przyznanego świadczenia, decyzją z dnia 08 listopada 2023 r. ZUS ustalił nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na dziecko A. W. za okres od 01 lipca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w łącznej kwocie 2750,00 zł wraz z odsetkami, co odpowiada prawu. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. W., reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika podnosząc zarzuty naruszenia: 1. art. 5 § 2a ustawy w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, że w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki do jego zastosowania, w sytuacji gdzie przesłanki nie zostały spełnione, ponieważ skarżąca wraz z byłym mężem w porozumieniu ustalili, że każde z nich będzie pobierać świadczenie na jedno dziecko w całości, nie pobierając przy tym świadczenia na drugie dziecko. W ten oto sposób. ZUS nie poniósł szkody majątkowej, gdyż wypłacał taką samą wysokość świadczeń, jaką wypłacałby na dwójkę dzieci; 2. art. 25 ust. 1 ustawy w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy K.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w przyjętym za podstawę rozstrzygnięcia stanie faktycznym istnieją przesłanki do zobowiązania skarżącej do zwrotu świadczenia w wysokości 250.00 zł miesięcznie za okres od 01 lipca 2022 r. do 31 maja 2023 r., podczas gdy za ten okres przysługiwało jej świadczenie na drugie dziecko w wysokości kwoty, którą organ zobowiązał ją do zwrotu (2750.00 zł); 3. art. 25 ust. 2 pkt. 2 ustawy w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że skarżąca świadomie wprowadziła urząd w błąd, podczas gdy skarżąca złożyła wniosek w poprawnej formie, załączając wszelkie znane jej za właściwie dokumenty, tym samym świadczenie nie zostało wypłacone na podstawie fałszywych zeznać lub dokumentów, ani świadomego wprowadzenia w błąd; 4. art. 25 ust. 2 pkt. 5 i 6 ustawy w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że świadczenie wychowawcze zostało wypłacone osobie innej niż uprawniona lub osobie nieuprawnionej, podczas gdy Skarżąca jako opiekun prawny była uprawniona do otrzymania świadczenia wychowawczego. 5. art. 25 ust. 2 pkt. 9 ustawy w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że Skarżąca jest zobowiązana do zwrotu odsetek, podczas gdy świadczenie wychowawcze było jej należne i nie powinno podlegać zwrotowi. Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego. Uzasadniając skargę wyjaśniono, że podczas postępowania rozwodowego w 2022 r. skarżąca wraz z byłam mężem wypracowali opiekę naprzemienną nad dwoma synami, starszym A. oraz młodszym W. . W związku z tym uzgodnili między sobą, że skarżąca będzie otrzymywać w całości świadczenie wychowawcze za starszego syna, natomiast jej były mąż będzie otrzymywał w całości świadczenie wychowawcze za młodszego syna. W ten sposób każde z nich otrzymywało 500 zł świadczenia wychowawczego co miesiąc - co również obowiązywałoby gdyby dzielili się świadczeniem po 250 zł za dziecko. Gdy skarżąca składała wniosek o uzyskanie świadczenia wychowawczego złożyła wszystkie dokumenty według swojej najlepszej wiedzy, świadomie nie zataiła ona żadnego dokumentu i na tej podstawie zostało jej przyznane świadczenie wychowawcze na syna A. . Skarżąca w żaden sposób nie chciała wprowadzić organu w błąd, sama była przekonana, że czynności przez nią wykonane były właściwe. W momencie kiedy dowiedziała się o niewłaściwym sposobie przyjmowania świadczenie od razu naprawiła błąd składając wymaganą dokumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Podstawę materialnoprawną decyzji wydanych w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, która określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia (art. 1 ust. 1). Z decyzji I instancji wynika, że przedmiotem postępowania była decyzja o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 01 lipca 2022 r. do 31 maja 2023 r. na dziecko A. W.. Jak wynika z akt sprawy podstawą wydania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, było wydanie w dniu 29 sierpnia 2023 r., decyzji o zmianie wysokości przysługującego skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko A. W. z kwoty 500 zł na 250 zł miesięcznie. Skarżąca nie skorzystała z przysługującego prawa i nie wniosła odwołania od tej decyzji. W tym miejscu Sąd zauważa, że zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Dlatego też należy w pełni zgodzić się z Naczelnym Sądem Administracyjnym, który w wyrokach z dnia 28 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1014/21 i z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 172/22 (CBOSA) stwierdził, że z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w brzmieniu obowiązującym po dniu 1 lipca 2019 r. nie wynika, by przepis ten miał zastosowanie wyłącznie do decyzji, którymi przyznano prawo do świadczeń wychowawczych, a przepis ten ma zastosowanie również do świadczeń wychowawczych przyznanych na podstawie informacji, o których mowa w art. 13a ust. 1 zd. 1 przywołanej ustawy. Jednakże decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. Decyzja taka powoduje zmianę bądź uchylenie dotychczasowych uprawnień podmiotu (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 2390/19 i z dnia 14 września 2022 r. sygn. akt I OSK 2157/21, CBOSA). Analiza art. 27 ust. 1 tej ustawy w kontekście systemowym, a także celowościowym, nie daje podstaw do twierdzenia, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu może dotyczyć także zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną, w szczególności za okres, za jaki świadczenie zostało już wypłacone i w istocie "skonsumowane" (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2842/17 i 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1465/21, CBOSA). Jakkolwiek w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie będzie podlegało uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już skonsumowane (tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie), to nie stoi na przeszkodzie, aby organ administracji wdrożył, na podstawie art. 25 ust. 1 tej ustawy, postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i doprowadził do orzeczenia o jego zwrocie decyzją administracyjną, co też organ uczynił w odrębnych decyzjach, będących przedmiotem oceny w odrębnym postępowaniu. Zauważyć jednak należy, że ZUS jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przywołał ogólnikowo jedynie przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. oraz przepis art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. bez jakiegokolwiek przytoczenia i wyjaśnienia jego treści. W decyzji nie został powołany przepis art. 27 u.p.p.w.d. Ponadto organ I instancji w istocie nie wyjaśnił motywów swojego rozstrzygnięcia. Natomiast organ odwoławczy dysponując już stanowiskiem skarżącego przedstawionym w odwołaniu, poprzestał na przywołaniu art. 5 ust. 2a, art. 25 u.p.p.w.d. Również Prezes ZUS nie wskazał ani nie omówił podstaw do zastosowania art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w tej sprawie. Organy obu instancji w istocie zatem nie wyjaśniły motywów swojego rozstrzygnięcia. Tymczasem strona ma prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji, bowiem w przeciwnym wypadku nie ma ona możliwości obrony swoich słusznych interesów przed organem odwoławczym, jak i przed sądem administracyjnym (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 października 2017 r. sygn. akt IV SA/Po 650/17, CBOSA). Z uwagi na powyższe Sąd stwierdza, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem podstawowych zasad postępowania administracyjnego - art. 6-11 k.p.a. oraz art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., a także z naruszeniem 27 u.p.p.w.d. Dodatkowo, rozpoznając przedmiotową sprawę należy zauważyć, że stosownie do art. 4 ust. 1 p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Niewątpliwie celem regulacji ustawowej jest udzielenie przez państwo pomocy rodzicom czy też opiekunom w wychowaniu dzieci, przy czym chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. Rodzic czy opiekun jest tylko formalnym odbiorcą tego świadczenia. Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują. Intencją ustawodawcy było zatem powiązanie tej formy pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci (tak np. Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 29 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 293/22, Baza NSA). Z materiału dowodowego sprawy oraz zarzutów skargi wynika, że skarżąca pobierała świadczenie na jedno ze swoich dzieci, a ojciec wystąpił o przyznanie świadczenia na drugie dziecko. W przedmiotowej sprawie, wobec pozbawienia skarżącej prawa do połowy świadczenia wychowawczego, obecnie nie będzie mogła już ona złożyć wniosku o przyznanie jej świadczenia wstecz na drugie dziecko. W rezultacie pokrzywdzone byłaby dzieci skarżącej, które otrzymałaby jedynie połowę świadczenia wychowawczego. Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a. należało orzec jak w pkt I w sentencji. O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. 2023 r. poz. 1964), zasądzając na rzecz skarżącej od organu kwotę 480,- zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) na które składało się wynagrodzenie pełnomocnika.