II SA/Po 262/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świstak po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżących o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skarg M. C. J. C. na decyzję Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki [...] postanawia oddalić wniosek. /-/ Tomasz Świstak Skarżący M. C. i J. C. wnieśli o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata (złożyli odrębne wnioski w dwóch następnie połączonych sprawach o sygn. akt II SA/Po 262/14 i II SA/Po 263/14 z ich skarg na decyzję opisaną w rubrum niniejszego postanowienia). We wniosku o prawo pomocy (złożonym na formularzu PPF) uzasadniali, że nie są w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania rodziny. Podali, że na ich utrzymaniu znajduje się syn, który pozostaje we wspólnym z nimi gospodarstwie domowym; rodzina utrzymuje się z renty skarżącego w wysokości [...] zł oraz emerytury skarżącej w wysokości [...] zł miesięcznie; mają nieruchomości gruntowe oraz dom o powierzchni [...] m² oraz samochód marki [...]. W odpowiedzi na wezwanie w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm. - dalej "p.p.s.a.") o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych skarżący podali, że źródłem ich utrzymania jest renta i emerytura oraz działalność J. C. polegająca na uprawie [...]; syn skarżących nie uzyskuje żadnego dochodu; skarżący nie płacą podatku VAT, nie prowadzą księgi przychodów i rozchodów, płacą podatek zryczałtowany; nie posiadają lokat bankowych; nie otrzymują dopłat ze środków unijnych; są współwłaścicielami samochodu [...] z 2002 r. oraz [...] z 2003 r. Skarżący ponadto wskazali listę miesięcznych kosztów koniecznego utrzymania oszacowaną na kwotę około 1 550 zł. W związku z wnioskiem o prawo pomocy skarżący przedłożyli następujące dokumenty źródłowe: PIT-36 za 2013 r., z którego wynika dochód skarżącego w łącznej wysokości [...] zł oraz skarżącej w wysokości [...] zł oraz PIT-36 z 2012 r.; decyzje ZUS o wysokości renty skarżącego i emerytury skarżącej; informację banku A S.A. z 2012 r. o zaciągniętej w 200[...] r. pożyczce hipotecznej (kredycie) na łączną kwotę [...] zł, z miesięczną spłatą około 1 670 zł, z którego wynika, że na dzień 10 stycznia 2013 r. zadłużenie z tego tytułu wynosiło [...] zł; zaświadczenie z banku z dnia 15 maja 2014 r. o wysokości zadłużenia z tytułu pożyczki hipotecznej z 200[...] r. w kwocie [...] zł; pismo z dnia 16 maja 2014 r. o wysokości przeterminowanych należności kontrahenta skarżących w wysokości [...] zł.; wyciąg z rachunku bankowego skarżących za okres od 3 października 2013r. do 31 marca 2014 r., z którego wynika istnienie wpływów od kontrahentów oraz świadczeń z ZUS, wypływów z tytułu obsługi pożyczki hipotecznej, karty kredytowej oraz wypłat gotówkowych rzędu 10 000 zł. Z dokumentacji tej wynika, że miesięczne salda na rachunku na przełomie 2013 i 2014 r. są dodatnie i wynoszą: [...] zł w marcu 2014 r., [...] zł w lutym 2014 r., [...] zł w styczniu 2014 r., [...] zł w grudniu 2013 r., [...] zł w listopadzie 2013 r. i [...] zł w październiku 2013 r. Postanowieniem referendarza sądowego tutejszego Sądu z dnia 12 czerwca 2014 r. odmówiono skarżącym przyznania prawa pomocy. W odrębnie wniesionych sprzeciwach z dnia 4 lipca 2014 r. (data nadania pocztowego sprzeciwów datowanych na 2 lipca 2014 r.) skarżący zakwestionowali ustalenia wskazane w postanowieniu z dnia 12 czerwca 2014 r., stwierdzając, że sprzeciw dotyczy zarządzenia referendarza sądowego "o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie do kosztów sądowych". Podnieśli, że ich rzeczywista sytuacja materialna uzasadnia przyznanie im prawa pomocy, gdyż wysokość ich dochodów oraz potrzeby utrzymania rodziny i domu uniemożliwiają poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. zarządzenie lub postanowienie wydane w zakresie rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, przeciwko któremu wniesiono sprzeciw, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd, na posiedzeniu niejawnym. Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie jest też związany ustaleniami referendarza sądowego; nie rozpatruje też prawidłowości tego rozstrzygnięcia. Przepis art. 199 p.p.s.a. stanowi, że strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (pkt 2). Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że jego sytuacja majątkowa i finansowa jest na tyle trudna, iż nie ma on możliwości poniesienia chociażby części wydatków związanych z prowadzeniem postępowania sądowoadministracyjnego. W niniejszej sprawie Sąd rozpatrzył sprawę merytorycznie na podstawie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawców. Z przedłożonego oświadczenia o stanie majątkowym, finansowym i dochodach wynika, że sytuacja skarżących nie uzasadnia przyznanie im prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. poprzez zwolnienie do kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu, ani też prawa pomocy w zakresie częściowym - poprzez zwalenie od kosztów sądowych (na taki ostateczny zakres wniosku zdaje się wskazywać treść sprzeciw). W ocenie Sądu, przedstawiona przez wnioskodawców sytuacja finansowa wskazuje, że mają możliwość wygospodarowania środków na pokrycie kosztów postępowania w niniejszej sprawie i nie zmienia tej oceny okoliczność, że opłacenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, jak i ewentualnego wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika stanowiłoby konkurencję wobec opłacenia innych należności związanych z zadłużeniem z tytułu kredytu hipotecznego oraz zadłużeniem związanym z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 10 lipca 2014 r., sygn. akt II FZ 1060/14 - dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z wniosku o przyznanie prawa pomocy, następnie uzupełnionego w toku postępowania, wynikało, że skarżący są właścicielami nieruchomości gruntowych oraz domu o powierzchni [...] m², mają stałe miesięczne dochody z tytułu renty i emerytury w łącznej kwocie [...] zł brutto, a dane dotyczące rachunku bankowego z kilku miesięcy poprzedzających złożenie wniosku wskazują na saldo dodatnie wynoszące kilkadziesiąt tysięcy złotych każdego miesiąca. Sytuacja finansowa skarżących pozwala im na regulowanie kosztów spłacanej pożyczki hipotecznej, jak i pokrycie bieżących miesięcznych kosztów utrzymania rodziny oszacowanych na kwotę ok. 1 550 zł. Trzeba w tym miejscu podnieść, że wydatki na spłatę obciążeń kredytowych skarżących ani kosztów związanych prowadzoną przez J. C. działalnością gospodarczą nie mają pierwszeństwa przed uiszczeniem kosztów sądowych, które mają charakter należności publicznoprawnych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych nie może bowiem służyć do swego rodzaju quasi kredytowania działalności gospodarczej ani służyć spłacie należności prywatnoprawnych (por. postanowienie NSA z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1380/06 - dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić również należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącej prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom niebędącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284, z późn. zm.). Skoro skarżący nie wykazali, że są osobami, których sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, to w konsekwencji zasadna jest odmowa przyznania im prawa pomocy i nie można mówić o pozbawieniu ich możliwości obrony swoich praw przed sądem (tak NSA w postanowieniu z dnia 22 października 2013 r., sygn. akt I OZ 973/13 - dostępnym jw.). Trzeba mieć też na uwadze, że w aktualnej fazie postępowania na koszty sądowe składa się przede wszystkim wpis w wysokości stałej w kwocie 500 zł (zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 221, poz. 2193, z późn. zm.), a zatem opłata w stosunkowo umiarkowanej wysokości. Natomiast w zakresie wniosku o ustanowienie w sprawie adwokata z urzędu Sąd stwierdza, że nie dostrzega po stronie skarżących nieporadności co do możliwości rozeznania się w ich sytuacji prawnej, jak i korzystania z instytucji prawnych, a także poprawnego rozumienia kierowanych do nich pism sądowych i procesowych. Ponadto trzeba mieć na uwadze, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym skarżący nie ma obowiązku działania przez fachowego pełnomocnika, a sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i z urzędu zobowiązane są wziąć pod uwagę wszelkie uchybienia występujące w sprawie. Z kolei na podstawie art. 6 p.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Gdyby jednak gwarancje procesowe udzielane stronom na etapie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie stanowiły dla skarżących wystarczającego powodu by występować w sprawie bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika, to należy podkreślić, że sytuacja majątkowa skarżących pozwala im również na ustanowienie pełnomocnika z wyboru (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2014 r. sygn. akt II OZ 666/14). W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 1 i art. 245 § 1-3 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. /-/ Tomasz Świstak