II SA/Po 36/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy po rozpoznaniu w dniu 06 maja 2016r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi P.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2015r. Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. /-/ E.Brychcy Postanowieniem z dnia 29 marca 2016 r., sygn. akt II SA/Po 36/16, referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił przyznania P. J. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jak wyjaśniono w uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia, skarżący P. J. w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 200 zł. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że jest rencistą z rentą chorobową w wysokości [...] zł netto, nie jest w stanie ponosić kosztów sądowych z tytułu rozpoznawania jego zażalenia od decyzji administracyjnej. Stawka 200 zł jest dla niego stawką "księżycową". Wskazał, że z tytułu dodatkowych prac uzyskuje [...] zł miesięcznie. Oświadczył, że samodzielnie prowadzi swoje gospodarstwo domowe. Posiada nieruchomość rolną o powierzchni [...] m², która stanowi łąkę. Wnioskodawca wyszczególnił, że stałe opłaty z tytułu mediów i czynszu wynoszą około [...] zł. Nadto wnioskodawca oświadczył, że nie ma żadnych zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów. Z uwagi na fakt, że wniosek o prawo pomocy złożony na urzędowym formularzu PPF budził wątpliwości, był niepełny, nie przedstawiał całościowej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej wnioskodawcy wezwano go, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm. - dalej "P.p.s.a.") do osobistego uzupełniania wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi wnioskodawca oświadczył, że z nikim nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, niezrozumiale jest w jaki sposób i w jakim celu ma szczegółowo opisywać źródła dochodu. Oświadczył, że prowadzi działalność gospodarzą, obecnie z wynikiem ujemnym, przebywał na zwolnieniu lekarskim od 1 października 2015r., co wpływa na prowadzoną działalność gospodarczą. Nie otrzymał żadnej kwoty z tytułu zwolnień lekarskich. Skarżący oświadczył, że nie ma rachunku bankowego, którym osobiście zarządza, rachunek został zamknięty z początkiem roku 2016r., nie dysponuje więc wyciągami z tego rachunku. Podał, że posiada grunt – łąkę na terenach zalewowych, który nie przynosi dochodów i nie jest obiektem dzierżawy. Nie posiada samochodu. Nie jest w stanie podać szczegółowego spisu miesięcznych kosztów utrzymania, nie gromadzi faktur za zakup żywności, jak również innych rzeczy służących utrzymaniu. Wnioskodawca przedłożył dokumentację źródłową w postaci kserokopii PIT 40A za 2015r. (dochód w wysokości [...] zł), PIT-37 za 2014r. (przychód z tytułu pracy w wysokości [...] zł, renty [...] zł oraz z innych źródeł w wysokości [...] zł, co łącznie daje [...] zł brutto). Nadto skarżący przedłożył kserokopię podsumowania komputerowej księgi przychodów i rozchodów za 2015r. swojej firmy, z którego wynika, że w lipcu, sierpniu oraz od października do grudnia 2015r. uzyskał przychód w łącznej wysokości [...] zł, poniósł wydatki w wysokości [...] zł, co ostatecznie przyniosło stratę w wysokości [...] zł. Zdaniem referendarza, oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularza o prawo pomocy oraz jego uzupełnieniu nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że skarżący nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Po wezwaniu do uzupełniania wniosku o prawo pomocy w tym zakresie okazało się, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą, która generuje miesięczny przychód w wysokości [...] zł w lipcu, [...] zł w sierpniu, [...] zł w październiku, [...] zł w listopadzie, [...] zł w grudniu. Wprawdzie działalność po rozliczeniu 2015r. ostatecznie przyniosła stratę, to nadal jest kontynuowana, więc przyjęto, że jest to działalność opłacalna. Skarżący podnosił, że od października 2015r. przebywał na zwolnieniu lekarskim, co wpływało na prowadzoną działalność gospodarczą, tymczasem z zestawienia przychodów i rozchodów wynika, że działalność w tym miesiącu nadal przynosiła przychody w podobnej wysokości co w poprzednich miesiącach, a największe w listopadzie i grudniu. Wskazano, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominuje pogląd, że fakt ponoszenia straty z działalności gospodarczej nie jest wystarczającą przesłanką do przyjęcia zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w sytuacji gdy działalność ta jest nadal kontynuowana. Strata powstaje bowiem wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Koszty działalności gospodarczej przewyższające przychód w istocie skarżący poniósł. Zatem powstanie straty z tej działalności nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej (por. post. NSA z 25 września 2012r., sygn. akt I GZ 228/12, dostępne www.cbois.nsa.gov.pl). Skarżący zaniechał przy tym przedstawienia wyciągów z rachunku bankowego prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, poprzestając na stwierdzeniu, że nie ma rachunku bankowego, którym osobiście zarządza. Nie wskazał także pełnej wysokości kosztów swojego utrzymania, podając jedynie, że media i czynsz wynoszą około [...] zł. Wysokość ponoszonych koniecznych kosztów utrzymania skarżącego wskazuje bowiem na wysokość środków, jakimi rzeczywiście dysponuje, co jest istotne z punktu widzenia jego możliwości poniesienia kosztów sądowych niniejszego postępowania. Jakkolwiek skarżący nie podał, by miał jakieś zaległości w bieżących opłatach, czy inne zobowiązania finansowe, których nie reguluje. W ocenie referendarza sądowego oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularza o prawo pomocy oraz jego uzupełnieniu nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że skarżący nie dysponuje środkami w wysokości 200 zł na poniesienie aktualnie wymaganego wpisu sądowego od skargi i dalszych kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W konsekwencji brak było podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy chociażby w części, co musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. W terminowo wniesionym sprzeciwie nazwanym przez skarżącego "zażaleniem", P. J. zakwestionował stanowisko referendarza. Skarżący wskazał, że niedorzecznością i nadinterpretacją prawa jest wezwanie do szczegółowych rozliczeń i przestawienia dowodów na zakup jedzenia. Argumentował, że z prostej analizy ekonomicznej opierającej się na uzyskiwanych przychodach i kosztach związanych z bieżącymi wydatkami jasno wynika, że kwota 200 zł stanowi niemożliwą do zapłacenia. Nadto nie otrzymał świadczenia z tytułu zwolnienia lekarskiego, mimo płacenia składek w okresie od lipca do września 2015r. Skarżący podkreślał, że prowadzona działalność gospodarcza jest nowa i jej rozwój pociąga za sobą większe koszty, stąd strata, czyli większe nakłady. Zatem stwierdzenie, że działalność jest opłacalna kłóci się ze stanem faktycznym. W związku ze zwolnieniem lekarskim zmuszony był zatrudnić pracownika, co podwyższało koszty funkcjonowania firmy, więc brak jest dochodu firmy od 01 października 2015r. do dnia dzisiejszego. Skarżący argumentował, że spoczywające na nim obciążenia wynoszą około [...] zł miesięcznie, ponosi również koszty leczenia, także prywatnego. Wyjaśnił, że podał kwotę około [...] zł, jako przychody dodatkowe z prac różnych, co oznacza że nie są one stałe, a "około" oznacza różną wysokość, bo nawet [...] zł miesięcznie. W ocenie skarżącego z przedstawionych dokumentów wynika jasno, że nie jest w stanie ponieść kosztów skargi. Wyjaśnił, że w zakresie rachunku bankowego oświadczył prawdę o jego zamknięciu, co potwierdził załączając kserokopię formularza "Wypowiedzenia Umowy o Prowadzenie Rachunku dla Konsumentów". Zdaniem skarżącego po analizie ekonomicznej przychodów i kosztów trudno jest zgodzić się z opinią referendarza, że skarżący jest w stanie ponieść koszty skargi, gdyż on nie widzi takich możliwości. Wniósł zatem o uchylenie postanowienia i zwolnienie go od horrendalnej kwoty opłaty za skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowy przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Innymi słowy, Sąd rozpoznając sprawę wypowiada się zatem o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia i dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu, a nie jak w stanie prawnym obowiązującym do dnia 14 sierpnia 2015 r. rozpoznaje sprawę na nowo. Stosownie do treści art. 199 P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątek od tej ogólnej zasady stanowi art. 243 § 1 P.p.s.a., w świetle którego prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jak wynika przy tym z art. 244 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Ustawodawca wskazał w art. 245 § 3 i 4 P.p.s.a., że prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zasadą jest obowiązek stron do ponoszenie kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Domaganie się przez wnioskodawcę przyznania mu prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów Skarbu Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma przy tym charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową Skarżącego oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Natomiast, jak podkreśla się w orzecznictwie ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10 i z dnia 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255/10). Podkreślić również należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli strona wykaże, że zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W niniejszej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, którym jest wpis sądowy od skargi w kwocie 200 zł. i dalsze koszty sądowe. W toku postępowania prowadzonego przed referendarzem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu ustalono sytuację majątkową i rodzinną skarżącego. Ustalenia te, obszernie przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonego sprzeciwem postanowienia, Sąd podziela i przyjmuje za własne. W opinii Sądu, referendarz sadowy prawidłowo uznał, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularza o prawo pomocy oraz jego uzupełnieniu, nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że skarżący nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W tym miejscu powtórzyć należy, że przykładowe dokumenty źródłowe o jakie należy wzywać osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy wynikają z treści §4 obecnie obowiązującego Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (Dz.U. z 2015r., poz. 1257). Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawczyni oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenia, dokumenty źródłowe dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów strony ubiegającej się o skorzystanie z dobrodziejstwa prawa pomocy. Z przedłożonych przez Skarżącego dokumentów, zwłaszcza wyciągów z podsumowania księgi przychodów i rozchodów wynika, że prowadzi działalność gospodarczą, która generuje przychody w wysokości [...] zł w lipcu, [...] zł w sierpniu, [...] zł we wrześniu, [...] zł w październiku, [...] zł w listopadzie i [...] zł w grudniu 2015r. Dla Sądu całkowicie zrozumiałe jest, że wraz z prowadzoną działalnością powstają koszty uzyskania przychodu, które wynosiły odpowiednio [...] zł w lipcu, [...] zł w sierpniu, [...] zł we wrześniu, [...] zł w październiku, [...] zł w listopadzie i [...] zł w grudniu 2015r., które Sąd uwzględnił przy ocenie sytuacji finansowej Skarżącego. Ostatecznie koszty te przewyższyły przychody i w 2015r. powstała strata z działalności w wysokości [...] zł. Z drugiej jednak strony w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że strata skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Koszty działalności gospodarczej przewyższające przychód w istocie skarżący poniósł, co wynika z zestawienia kosztów działalności i oświadczenia skarżącego. Zatem powstanie straty z tej działalności nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej (por. post. NSA z 25 września 2012r., sygn. akt I GZ 228/12, dostępne www.cbois.nsa.gov.pl). Skarżący w sprzeciwie w istocie nie przedstawił żadnych nowych okoliczności wpływających na odmienną ocenę jego możliwości finansowych, ograniczając się do polemiki i kwestionowania ustaleń i oceny referendarza. Nie przedstawił, na przykład, wyciągów z rachunku bankowego prowadzonej działalności gospodarczej ograniczając się do stwierdzenia, że on osobistego rachunku bakowego nie prowadzi, gdyż złożył w banku wypowiedzenie umowy takiego rachunku. Wyciągi z rachunku bankowego tymczasem najpełniej obrazują wysokość środków, jakie wpływają na rachunek i tych które są wydatkowane, co pozwala na ustalenie jakimi środkami skarżący realnie dysponuje. Z dobrodziejstwa prawa pomocy skorzystać bowiem może jedynie strona, która po zapłaceniu koniecznych kosztów swojego bieżącego utrzymania nie posiada już żadnych wolnych środków, które mogłaby przeznaczyć na koszty sądowe. Referendarz prawidłowo uznał, że oświadczenie majątkowe skarżącego zawarte w treści formularza i jego uzupełnieniu nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, jakimi rzeczywiście środkami finansowymi skarżący dysponuje. Skarżący w istocie zaniechał udzielenia pełnej informacji o swoim stanie finansowym. Nie wskazał ostatecznie, z jakich zatem źródeł uzyskuje środki finansowe na poniesienie zadeklarowanych kosztów koniecznego utrzymania, skoro na media i czynsz przeznacza [...] zł miesięcznie. Pozostają jeszcze do zapłaty koszty zakupu żywności, leków, prywatnego leczenia, środków czystości, odzieży i obuwia, a także koszty dojazdów. Skarżący ograniczył się jedynie do podania, że działalność gospodarcza przynosi stratę, miesięcznie uzyskuje rentę w wysokości [...] zł oraz z prac dorywczych uzyskuje [...] zł, gdy jak podkreślał nie jest to kwota stała i może być to tylko [...] zł miesięcznie. W ocenie Sądu o możliwościach płatniczych skarżącego świadczy fakt, że w dalszym ciągu kontynuuje działalność gospodarczą. Jak podnosi się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, skoro działalność nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, to należy partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tych względów na mocy art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a. Sąd orzekł, jak w postanowieniu. /-/ E.Brychcy