II SA/Po 652/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Protokolant St. sekretarz sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2013r. Nr [...] w przedmiocie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] października 2012r. znak [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] września 2010 r. nr [...] Prezydent Miasta przyznał Pani A. K. zasiłek rodzinny oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, na rzecz A. i J. K., na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] stwierdziło nieważność powyższej decyzji Prezydenta Miasta ze skutkiem prawnym na dzień 27 września 2010 r. W uzasadnieniu wskazano, że Pani A. K. nie można było przyznać prawa do zasiłku rodzinnego, gdyż postanowieniem z dnia 26 lutego 2008 r. sygn. akt IV R.Nsm.250/08 Sąd Rejonowy Poznań - Grunwald i Jeżyce w Poznaniu powierzył wykonanie władzy rodzicielskiej nad córkami J. i A. K. obojgu rodzicom ustalając, iż małoletnie będą przebywały razem u każdego z rodziców naprzemiennie po dwa tygodnie. Zawiadomieniem z dnia 25 maja 2012 r. poinformowano Panią A. K. o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia kwoty świadczeń nienależnie pobranych. Decyzją z dnia [...] października 2012 r. nr [...] powołując w podstawie prawnej przepis art. 20, art. 30 ust.1, ust.2, ust. 7 i ust. 8, art. 32 ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 nr 139, poz.992) Prezydent Miasta ustalił, iż kwota 2.384,00 zł pobrana przez Panią A. K. tytułem zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, na rzecz A. i J. K., w okresie od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym. Wskazano, iż w sprawie wystąpiła przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu podkreślono, że kwotę w wysokości 2.384,- zł należy wpłacić na rachunek bankowy wskazany w wezwaniu do zapłaty. A. K. złożyła odwołanie od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wskazując, iż nie jest winna zaistniałej sytuacji, a tym samym nie może ponosić odpowiedzialności za błąd popełniony przez PCŚ. Samorządowe Kolegium Odwoławcze na zasadzie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] października 2012r W motywach uzasadniających podano, że podstawę materialnoprawną podjętego rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r., Nr 133, poz. 932 ze zm.) zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych. Art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych uprawnia organy administracji publicznej do wydawania decyzji o zwrocie wypłacanych świadczeń rodzinnych, w tym opiekuńczych, jeżeli w rozumieniu tego przepisu stanowią one świadczenia nienależne. Oznacza to, że tylko w przypadku spełnienia przesłanek świadczenia nienależnego organ może wydać decyzję o zwrocie wypłaconego świadczenia rodzinnego. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy świadczeniami nienależnie pobranymi są: - świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1), - świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia (pkt 2), - świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23 a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; - świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (pkt 4). W ocenie organu odwoławczego w niniejszej sprawie znalazł zastosowanie pkt 4 ww. przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zasiłek rodzinny oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, na rzecz A. i J. K., na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r. zostały przyznane Pani A. K., przez Prezydenta Miasta decyzją z dnia [...] września 2010 r. nr [...]. następnie stwierdzono nieważność powyższej decyzji Prezydenta Miasta z powodu jej wydania z rażącym naruszeniem art. 3 pkt 16 oraz art. 7 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W konsekwencji powyższego uznać należy, iż świadczenia rodzinne w kwocie 2.384,00 zł pobrane przez Panią A. K., na podstawie decyzji, której stwierdzono nieważność jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa, w okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym, na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych .W uzasadnieniu podkreślono iż świadczenia nienależnie pobrane Pani A. K. jest zobowiązana zwrócić wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyła A. K. domagając się uchylenia decyzji organu I i II instancji zarzucając naruszenie przepisów art. 30 ust.1 i ust. 2 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że można uznać świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane, pomimo, że uprzednio świadczenie to zostało błędnie przyznane z winy pracowników Centrum Świadczeń i pomimo braku świadomości skarżącej, że jej takie świadczenie nie przysługuje. Dla poparcia swojego stanowiska skarżąca przywołała szereg orzeczeń sądów administracyjnych dostępnych na stornie internetowej: http//orzeczenia.nsa.gov.pl, min. Wyroki NSA z 4.10.2011 I OSK 762/11, z 14.12.2009, I OSK 828/09, wyrok WSA w Poznaniu Sygn. II SA/Po 643/11, WSA w Łodzi Sygn. II SA/Łd 217/12. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoja argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., zwana dalej p.p.s.a.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. W ramach tej kognicji Sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania. Kierując się tymi kryteriami Sąd uznał, że wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie gdyż zaskarżone decyzje częściowe zostały wydane z naruszeniem prawa. Jako podstawę prawną swojej decyzji organy administracyjne wskazały art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z ust. 1 art. 30 ww. ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei ust. 2 art. 30 stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Organy uznały, że w niniejszej sprawie ziściła się przesłanka z pkt.4 ustawy ponieważ decyzją z dnia 19 kwietnia 2013 r. SKO z powołaniem na art. 156 § 1 pkt 2 kpa stwierdziło nieważność decyzji Prezydenta z dnia 27.09.2010 r. przyznającej zasiłek rodzinny i dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Z powyższego wynika, że pobrane przez skarżącego świadczenie rodzinne jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu przytoczonych powyżej przepisów. W tym miejscu należy zacytować tezy z uzasadnienia wyroku NSA z dnia 17.07.2012 r. I OSK 1773/13, w którym wskazano, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest jednoznaczny, przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisany ma charakter związany. Oznacza to, że każde świadczenie wypłacone w warunkach nim opisanych należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie Ta regulacja jest odmienną regulacją od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1,2 i 3 omawianej ustawy), toteż w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia. Nie można jednak, tak jak to uczyniły organy w przedmiotowej sprawie, w jednej decyzji orzec zarówno o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i jednocześnie nakazać zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Sąd podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 22 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 619/10 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl), iż nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. W myśl art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych do zwrotu jest obowiązana osoba, która pobrała nienależne świadczenie. Dopiero zatem, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można nakazywać jego zwrot. Nie jest natomiast możliwe orzekanie o tych sprawach równocześnie, w jednej decyzji. Tymczasem w sposób absolutnie nieuprawniony organy obu instancji w uzasadnieniu swoich decyzji podkreślają, że A. K. jest zobowiązana zwrócić i to z odsetkami powyższe świadczenie. W toku postępowania sądowoadministracyjnego na podstawie wywiadu telefonicznego Sąd ustalił, że organ pierwszej instancji nie prowadzi postępowania w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W tej sytuacji zaskarżone decyzje muszą zostać wyeliminowane z obrotu prawnego ponieważ nie może się ostać błędne uzasadnienie tychże decyzji ani też nie może być podstawą do prowadzenia egzekucji. Należy bowiem mieć na uwadze przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych na podstawie którego skarżąca może wnioskować o umorzenie w całości lub w części kwoty nienależnie pobranych świadczeń, albo rozłożenia na raty. Ze względu na powyższe, decyzje obu instancji w części orzekającej o obowiązku zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, obarczone są istotną wadą, która uniemożliwia ich funkcjonowanie w obrocie prawnym. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy w jej całokształcie, konieczne jest zatem ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, dopiero wówczas otwiera się bowiem droga do orzekania w sprawie zwrotu takiego nienależnie pobranego świadczenia. Z uwagi na powyższe uchybienia procesowe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji .