II SA/Po 705/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi P. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie odroczenia terminu spłaty zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych; I. oddala skargę, II. przyznaje adwokatowi A. K. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, kwotę (...) zł w tym (...) zł tytułem podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia (...) grudnia 2014 r., Nr (...), Prezydent Miasta O. zobowiązał P. C. do zwrotu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej M. C., za okres od (...).10.2013r. do (...).09.2014r., w wysokości (...) zł wraz z ustawowymi odsetkami. P. C. pismem z dnia (...) marca 2015. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. z wnioskiem o umorzenie całości lub części zadłużenia z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej, córce M. C., świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wnioskodawca wskazał, że chodzi o kwotę (...) zł. Podniósł, że alimenty zostały zasądzone w czasie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności, której koniec przypada na (...) maja 2016 r. Wyjaśnił, iż przebywając w areszcie śledczym pracował i pracuje, lecz nieodpłatnie i nie ma obecnie środków, aby spłacać alimenty. Decyzją z dnia (...) kwietnia 2015 r. Nr (...) Prezydent Miasta O. odroczył P. C. termin spłaty zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych uprawnionej córce M. C. do czasu zakończenia odbywania kary pozbawienia wolności, tj. do (...).05.2016r. W podstawie prawnej decyzji Prezydent powołał przepisy art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września.2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012 r. poz. 1228). W uzasadnieniu decyzji podano, że łącznie zadłużenie wnioskodawcy z tytułu wypłaconych świadczeń z ww. funduszu na dzień (...).04.2015r. wynosiło (...) zł. Dłużnik w okresie wypłacania świadczeń dokonał na poczet zadłużenia wpłat w łącznej wysokości (...) zł. Z dokumentów wynika, że P. C. nie osiąga żadnych dochodów, w związku z czym, w obecnej chwili, nie jest w stanie spłacać zadłużenia. Wnioskodawca przebywa w Areszcie Śledczym, gdzie pracuje nieodpłatnie. Do chwili obecnej wnioskodawca nie wykazywał jednakże dostatecznego zainteresowania oraz zaangażowania w kierunku spłaty należności względem funduszu alimentacyjnego. Organ stanął na stanowisku, że umorzenie należności nie byłoby zgodne z interesem społecznych, gdyż nie może ono przenosić całej odpowiedzialności wynikającej z niedopełnienia obowiązku przez dłużnika. Alimenty służą bowiem realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie odpowiednich środków na jego wychowanie, utrzymanie, a także edukację. Prośba wnioskodawcy byłaby uzasadniona, gdyby spłata należności dokonywana była w sposób regularny, w wysokościach odpowiadających zasądzonym alimentom. Ponieważ koniec odbywania kary pozbawienia wolności przypada na dzień (...).05.2016r. organ uznał, że uzasadnionym jest odroczenie spłaty. Zdaniem organu analiza sytuacji wnioskodawcy pozwala przyjąć, że po opuszczeniu Aresztu Śledczego jest on w stanie spłacać zadłużenie, gdyż jest osobą młodą (28 lat), w wieku produkcyjnym. Rynek pracy jest dla takich osób otwarty, a młody wiek zwiększa szansę na podjęcie zatrudnienia. Aktualna sytuacja nie uzasadnia więc twierdzenia, ze po wyjściu z aresztu wnioskodawca nie będzie mógł podjąć pracy zarobkowej. Od decyzji powyższej odwołał się P. C. pismem z dnia (...).04.2015r. Odwołujący podał, iż wskazywana w decyzji kwota (...) zł wpłynęła na poczet alimentów, gdy był zatrudniony w Areszcie Śledczym odpłatnie, co jednakże trwało 2 albo 3 miesiące, bowiem firma, która zatrudniała więźniów, po tym okresie zrezygnowała. Rozpoczęcie kary pozbawienia wolności rozpoczął w grudniu 2010r., a zasądzono mu alimenty w roku 2013r., zatem organ nie powinien stwierdzać, że uchyla się od płatności. Odwołujący wyjaśnił, iż po opuszczeniu Aresztu Śledczego będzie płacił alimenty, lecz nie będzie w stanie płacić alimentów bieżących i zaległych, ponieważ będzie musiał ponosić koszty utrzymania, w tym zapewnić sobie mieszkanie. Dlatego prosi o umorzenie alimentów zaległych w wysokości (...) zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) czerwca 2015 r. Nr (...), działając na podstawie art. 17 pkt 1, art. 127 §2 i art. 138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 267 ze zm., dalej k.p.a.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, iż zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia (...).09.2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy dłużnika może umorzyć należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacone osobie uprawnionej, w łącznej wysokości: 30%, 50%, 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres odpowiednio 3,5,7 lat, w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Do dnia wydania zaskarżonej decyzji dłużnik alimentacyjny P. C. wpłacił na poczet zadłużenia jedynie (...) zł, w związku z czym brak jest podstaw do zastosowania powyższego przepisu. Jak stanowi natomiast art. 30 ust. 2 cyt. ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Sformułowanie "może umorzyć" wskazuje na fakultatywny charakter decyzji umarzającej przedmiotowe zaległości. Decyzje organów administracji w tym zakresie podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Dalej Kolegium wyjaśniło, iż działanie organu w ramach uznania administracyjnego nie oznacza dowolności i jest w szczególności ograniczone naczelnymi zasadami postępowania administracyjnego, w szczególności w art. 7 kpa, art. 77 §1 oraz art. 80 kpa, które nakładają na organy administracji obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego i na jego podstawie rozpatrzenia, czy dana okoliczność została udowodniona. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu stwierdziło, iż organ pierwszej instancji w pełni zastosował się do tych wymogów i następnie poddał ocenie sytuację dłużnika alimentacyjnego. Wnioskodawca przebywa obecnie w Areszcie Śledczym, gdzie nie jest zatrudniony odpłatnie, w związku z czym w chwili obecnej nie jest w stanie wywiązać się z obowiązku nałożonego decyzją Prezydenta Miasta O. z dnia (...).12.2014r. nr (...). Zasadnym i słusznym jest więc odroczenie wnioskodawcy terminu spłaty ww. zadłużenia do czasu zakończenia odbywania kary pozbawienia wolności. Jednocześnie organ pierwszej instancji wyjaśnił, że podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie uwzględnił nie tylko ważny interes strony, ale także interes społeczny, który w tym przypadku stanowi dbałość o dobro dziecka. Wypłacanie przez organ świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz zasądzonych alimentów dla osoby uprawnionej, nie zwalnia bowiem w żaden sposób dłużnika z obowiązku jego alimentacji. Kolegium podniosło, że zobowiązania alimentacyjne rodziców wobec dzieci, zgodnie z art. 133 §1 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy mają charakter obligatoryjny. Wszelkie zwolnienia z tego obowiązku, w tym także ewentualne umorzenia zaległych należności związanych z wypłatą świadczeń z funduszu alimentacyjnego, mają charakter wyjątkowy i jako takie powinny być interpretowane w sposób ścisły. P. C. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Powtarzając argumentację z odwołania od decyzji organu I instancji skarżący dodatkowo podniósł, iż organ nie rozpatrzył należycie jego sprawy. Nie rozważono, czy zarabiając ok. (...) zł na budowie, przy kosztach wynajmu mieszkania ok. (...) zł i pozostałych kosztach utrzymania, będzie mógł spłacać tak wysokie zadłużenie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Na rozprawie sądowoadministracyjnej przeprowadzonej w dniu 20 stycznia 2016 r. uczestniczący w niej pełnomocnik skarżącego, ustanowiony w ramach przyznanego mu prawa pomocy, poparł skargę i jej zarzuty. Pełnomocnik dodatkowo wyjaśnił, iż skarżący odbywał karę od grudnia 2010 r. do (...) października 2015 r. i obiektywnie w tym okresie nie mógł pracować, choć dążył do tego. W tym przypadku zachodziły przesłanki do umorzenia należności, tym samym organy naruszyły art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez jego niewłaściwe zastosowanie. Po opuszczeniu zakładu karnego skarżący poszukuje pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się niezasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2014 r. poz. 1647) sąd administracyjny sprawuje kontrolę zaskarżonej decyzji w zakresie jej zgodności z prawem. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia był przepis art. 30 ust. 2. ustawy z dnia z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2009, Nr 1, poz. 7 ze zm.), zwanej dalej ustawą, który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany przepis oparty jest na tzw. uznaniu administracyjnym, które polega na tym, że organ pomimo zaistnienia okoliczności uzasadniających wniosek nie ma obowiązku go uwzględnić, a uwzględniając go nie jest nim związany i może samodzielnie zdecydować, czy i w jakim zakresie świadczenie umorzyć, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć. Uznanie administracyjne oznacza przyznanie organowi administracji pewnego stopnia swobody przy podejmowaniu decyzji, pozwalającej na wybór kilku prawnie dopuszczalnych wariantów rozstrzygnięć i ostatecznie wybór tego, który organ uważa za najbardziej właściwy. O tym, jaka ma być treść wydawanej decyzji decyduje ocena organu o celowości wydania decyzji konkretnej treści. Decyzja taka nie podlega jednak kontroli sądowej z punktu widzenia owej celowości. (por. I. Bogucka, Państwo prawne a problem uznania administracyjnego, Państwo i Prawo 1992, z. 10, s.32 i nast.), lecz sprowadza się do oceny czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z dnia 8 maja 2002r. sygn. SA/Sz 2548/00, niepubl.) Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji i polega na sprawdzeniu, czy należycie przeprowadzono postępowanie dowodowe oraz ustalono stan faktyczny, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 i 136 k.p.a. W niniejszej sprawie nie można zarzucić organom naruszenia obowiązujących przepisów przy rozstrzyganiu wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń, a orzekając o odroczeniu płatności zobowiązań z tego tytułu organ działał na podstawie i w granicach powołanego w sentencji decyzji przepisu art. 30 ust. 2 przedmiotowej ustawy i nie przekroczył granic przysługującego mu uznania. Zamieszczenie w przepisie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wymienionych możliwości poprawy sytuacji dłużnika alimentacyjnego równoznaczne jest z tym, że stosowane one winny być w określony sposób, począwszy od środka wywołującego najmniejszy skutek. Z tego też powodu dłużnik alimentacyjny ma do wykorzystania w pierwszej kolejności przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożenia tej spłaty na raty, a dopiero w ostateczności uzasadnione jest wystąpienie o umorzenie występującej należności (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 7 lutego 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 1078/12, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 649/14, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 24 września 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 635/13 ). W realiach przedmiotowej spraw wydanie decyzji zostało poprzedzone czynnościami wyjaśniającymi zmierzającymi do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, w tym uwzględniono złożone przez skarżącego pisemne oświadczenia, a rozstrzygnięcie zostało należycie uzasadnione. Organ nie zakwestionował trudnej sytuacji życiowej skarżącego, ale mając na uwadze zebrany materiał dowodowy zasadnie uznał, że nie należy ona do nadzwyczajnych, uzasadniających umorzenie podlegających zwrotowi należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje, że organy zobowiązane są do uwzględnienia dwóch okoliczności – sytuacji dochodowej dłużnika, na co składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności takie jak stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu oraz sytuacji rodzinnej dłużnika (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07, Baza NSA). Jak wskazuje analiza akt sprawy, prowadząc przedmiotowe postępowanie organy administracji publicznej oceniły możliwości finansowe skarżącego i uznały, iż odbywanie przez niego kary pozbawienia wolności przy równoczesnej niemożności zarobkowania, nie stanowi okoliczności uzasadniającej uwzględnienie wniosku i umorzenie zaległości alimentacyjnych. Jednocześnie oceniono, iż po opuszczeniu zakładu karnego skarżący, który jest osobą młodą (28 lat) i zdrową, będzie miał możliwość podjęcia pracy na rynku pracy, który jest rynkiem otwartym dla ludzi w takim wieku. Mając na względzie powyższe ustalenia organy przyjęły, że w sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie powstałej zaległości. Zdaniem organów fakt odbywania kary pozbawienia wolności nie powoduje, aby po wyjściu z zakładu karnego skarżący nie mógł rozpocząć spłaty powstałego zadłużenia. Za zasadne uznano natomiast odroczenie spłaty zadłużenia do dnia zakończenia kary. Konsekwencją takiego stanowisko było wydanie przez organ I instancji decyzji o takiej właśnie treści. W ocenie Sądu stanowisko powyższe uznać należało za prawidłowe. Niewątpliwie umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien wynikać z czynników obiektywnych, a okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, które stanowi efekt zabronionych przez prawo działań zobowiązanego. Jakkolwiek okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie może stanowić podstawy umorzenia należności, to rozpatrzenie wniosku osoby pozbawionej wolności nastąpić musi przy rozważeniu całokształtu niebudzących wątpliwości okoliczności obrazujących w myśl powołanego przepisu "sytuacją dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1547/12, Baza NSA). W realiach przedmiotowej sprawy organy oceniły możliwości zarobkowe skarżącego po wyjściu z zakładu karnego i ocenę tę Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę podziela. Skarżący jako osoba młoda i zdrowa niewątpliwie ma realną perspektywę szybkiego znalezienia zatrudnienia i podjęcia realizacji ciążących na nim zobowiązań. W tych uwarunkowaniach uzasadnionym było wydanie decyzji o odroczeniu płatności należności. Decyzja tej treści ma niewątpliwie charakter dyscyplinujący, co wobec ciążącego na skarżącym obowiązku alimentacyjnego, było działaniem racjonalnym i uzasadnionym. W tym miejscu odnotować należy, iż z informacji udzielonych przez pełnomocnika skarżącego wynika, że skarżący opuścił zakład karny wcześniej, aniżeli zakładał, bo (...) października 2015 r., zatem uzyskał w ten sposób dodatkowy czas na ustabilizowanie swojej sytuacji życiowej, w tym znalezienia zatrudnienia. Z akt sądowych wynika, że skarżący zamieszkuje obecnie w P., a adres, na który korespondencja była do niego przez Sąd kierowana, wskazał opuszczając zakład karny. Okoliczność, że jak pełnomocnik skarżącego oświadczył na rozprawie przeprowadzonej w dniu 20 stycznia 2016 r., a zatem po 3 miesiącach od opuszczenia zakładu, nadal poszukuje on pracy, potwierdza prawidłowość zaskarżonego rozstrzygnięcia. Nie do przyjęcia byłaby bowiem sytuacja, gdy ciążący na skarżącym obowiązek alimentacyjny przejęłoby Państwo, również za okres przebywania przez niego w zakładzie karnym. Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ( Dz. U z 2015 r. poz. 583) w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma bowiem charakter obligatoryjny. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości, wyrażoną w preambule Konstytucji RP, stosownie do której Państwo ma wspierać, a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane ( por. rozważania w pkt 4.2 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06). Nie jest zatem uzasadnionym, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników, tym bardziej, że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to pomoc bezzwrotna, a ustanowiona w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych, dlatego uzasadnionym jest, że organ będzie oczekiwał uregulowania wypłaconych uprawnionym świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego z tytułu alimentów. Wyjątkowość instytucji zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego oznacza również konieczność interpretowania przepisów ją regulujących w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Jak zatem wskazano, umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W tym miejscu zauważyć należy, iż skarżący może ponownie zwrócić się z wnioskiem o umorzenie całości lub części zaległości alimentacyjnych, lecz wówczas oceny będzie wymagała jego sytuacja dochodowa i rodzinna oraz realne możliwości spłaty zadłużenia na czas po opuszczeniu zakładu karnego. Mając powyższe na uwadze Sąd działając na podstawie art. 151 ww. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę oddalił. O wynagrodzeniu adwokata z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z § 15 pkt 1 w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c oraz § 2 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tj. Dz.U. z 2013 r. poz. 461).