II SA/Po 884/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędziowie Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2011 r. sprawy ze skargi P. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia (...) Nr (...), II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/D.Rzyminiak – Owczarczak /-/ E.Brychcy /-/M.Kwiecińska Decyzją z dnia (...) września 2010 r., nr (...), Burmistrz K. na podstawie art. 17 ust. 1 i 5, art. 18 ust. 1, art. 23 ust. 1 i 5, art. 24 ust. 1 i 4, art. 26 ust. 3, art. 29 ust. 1 oraz art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), §7 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 02 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2005 r. Nr 105, poz. 881), § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2009 r. Nr 129, poz. 1058) oraz art. 104, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa) odmówił P. J. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że wnioskiem z dnia (...) sierpnia 2010 r. P. J. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na męża T. J. Do wniosku załączono orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. orzeczenia o niepełnosprawności z dnia (...) sierpnia 2010 r., z którego wynika, iż T. J. posiada znaczny stopień niepełnosprawności oraz decyzję Powiatowego Urzędu Pracy uznającą wnioskodawczynię za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku od dnia (...) stycznia 2010 r. W wykonaniu wezwania organu P. J. dostarczyła do organu w dniu (...) września 2010 r. odpis skrócony aktu małżeństwa P. i T. J. z dnia (...) września 2009 r. Fakt zawarcia małżeństwa spowodował, zdaniem organu, niemożność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz T. J., gdyż stałoby to w sprzeczności z treścią art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie rodzinne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła P. J. nie zgadzając się ze stanowiskiem organu I instancji. Skarżąca powołała się na swoją ciężką sytuację finansową spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad ciężko chorym mężem oraz brakiem ustalonego prawa do jakichkolwiek świadczeń. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) października 2010 r., nr (...), działając na podstawie art. 127 § 2 oraz art. 138 § 1 pkt. 1 kpa utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy podtrzymując w całości stanowisko organu I instancji. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu P. J. zarzucając jej naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych i wnosząc o jej uchylenie, jak również uchylenie poprzedzającej ją decyzji Burmistrza K. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a, w zakresie w jakim wyłącza możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez małżonka, uznać należy za absurdalny i prowadzący do wniosku, że skarżąca powinna pozostawać z mężem w separacji lub powinna się z nim rozwieść. Powyższa wykładni narusza tym samym podstawowe zasady prawa określone w Konstytucji. Skarżąca podtrzymała również, że stan zdrowia męża wymaga jej stałej opieki, co wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej. W powołaniu na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego skarżąca wskazała, że w zaistniałej sytuacji powinna otrzymywać stosowne świadczenia ze strony Państwa. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie wskazując dodatkowo, że zgodnie z postanowieniami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego na małżonku spoczywa obowiązek alimentacyjny. Wojewódzki Sad Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się niezasadna. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności należy wskazać, że w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) sąd dokonuje kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany jej zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to konieczność dokonania przez sąd oceny zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony. Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego P. J. z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej z powodu opieki nad mężem, legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności. Zawisły spór w istocie dotyczy wykładni art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który, w opinii organów, uniemożliwia uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zawodowej z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną pozostającą w związku małżeńskim. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, Trybunał Konstytucyjny, orzekł, iż art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Trybunału art. 17 ust. 1 powyższej ustawy, w zakresie, w jakim zawężał w sposób niezgodny z art. 32 ust.1 Konstytucji, krąg osób uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powodował pominięcie możliwość nabycia prawa do świadczenia przez osoby rezygnujące z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym, niż ich dziecko, niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego obciążone były obowiązkiem alimentacyjnym. Przypisując ogromne znaczenie usankcjonowanemu prawnie obowiązkowi alimentacyjnemu, Trybunał uznał, iż skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego wybranie spośród osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie wyłącznie tej grupie prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno – ekonomicznym, lecz odnoszącą się do społecznego poczucia sprawiedliwości, godząc dodatkowo w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną, wyrażone w art. 18 Konstytucji RP. Dodatkowo Trybunał, w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05, zwrócił uwagę, iż świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych. W konsekwencji powołanego powyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., zmianie uległa treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Obecnie świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Równocześnie art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a powyższej ustawy wyłączył możliwość uzyskania świadczenia na rzecz osób pozostających w związku małżeńskim. Posłużenie się literalnym brzmieniem normy zawartej w art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadziłoby do stwierdzenia, iż w przypadku osoby wymagającej stałej opieki, która zawrze związek małżeński i w nim pozostaje, wyłączone jest prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osoby, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z pracy zarobkowej. Takie odczytanie przepisu wykluczałoby przyznanie świadczenia osobie, sprawującej opiekę nad małżonkiem, a taka interpretacja tego przepisu, w szczególności w kontekście orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie zasługuje na aprobatę. Zdaniem Sądu, treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być odczytywane przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1 pkt. 2 ustawy powyższej ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny. Skoro prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim. Nieuprawniona jest zatem taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim. Mogłoby to bowiem prowadzić do niekorzystnych skutków społecznych, jakim byłoby rozwiązywanie małżeństw w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Dodatkowo podkreślić należy, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny wynika z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Równocześnie, w stosunku do małżonków, ustawodawca nie posługuje się pojęciem obowiązku alimentacyjnego. Nie ulega natomiast wątpliwości Sądu, iż również małżonek należy do kręgu osób, obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego Trybunał Konstytucyjny łączy prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślenia wymaga, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny, jakim jest małżonek, znajduje swoje umocowanie w systemie nie tylko norm moralnych, ale i prawnych. Skoro bowiem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim odmawia prawa do świadczenia pieniężnego osobom innym niż rodzice, to nie może on stanowić podstawy prawnej odmowy przyznania świadczenia osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem. Konieczność powyższej wykładni art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest również dostrzegana w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki: WSA w Łodzi z dnia 06 listopada 2008 r., sygn. akt II SA/Łd 814/08; WSA w Warszawie z dnia 04 marca 2009 r., sygn. akt I SA/Wa 7/09; WSA w Olsztynie z dnia 11 września 2009 r., sygn. akt II SA/Ol 748/09; WSA w Poznaniu z dnia 06 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Po 513/09, dostępne na stronie www.orzecznia.nsa.gov.pl). Co więcej do dorobku powyższego odwołał się również Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu swojego postanowienia z dnia 01 czerwca 2010 r. o sygn. P 38/09, gdzie podkreślona została konieczność dokonywania systemowej, celowej oraz prokonstytucyjnej wykładni art. 7 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W przedmiotowej sprawie skarżąca, w celu zapewnienia całodobowej opieki ciężko schorowanemu mężowi, nie ma możliwości podjęcie zatrudnienia. Tym samym rodzina jest pozbawiona środków umożliwiających jej normalne funkcjonowanie oraz rehabilitacji niepełnosprawnego. Równocześnie, mając na względzie wyrok Trybunału Konstytucyjnego uznający, iż skoro członek rodziny wywiązując się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, zrezygnował z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie, konieczne stało się rozważenia zasadności przyznania wnioskowanego świadczenia. Reasumując dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, iż w aktualnym stanie prawnym - zmienionym na skutek wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. i znowelizowania ustawy o świadczeniach rodzinnych - fakt, iż skarżąca wystąpiła o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim ze skarżącą. W konsekwencji za wadliwą należało uznać przedstawioną przez organy orzekające w sprawie interpretację art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tym samym kwestionowana decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia(...) września 2010 r. Ponownie rozpatrując sprawę organy zobowiązane są do uwzględnienia dokonanej przez Sąd wykładni art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. /-/ D. Rzyminiak – Owczarczak /-/ E. Brychcy /-/ M. Kwiecińska