II SA/Po 996/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant St. sekretarz sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 06 marca 2014 r. sprawy ze skargi W. B. – D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia (...), Nr (...), II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia (...) czerwca 2013 r., nr (...), Prezydent Miasta O., działając na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 2, art. 20 ust. 1 i 3, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), dalej "K.p.a.", postanowił uznać wypłacony W. B. – D. zasiłek pielęgnacyjny za okres od (...) grudnia 2009r. do (...) marca 2013 r. w kwocie (...) zł za świadczenie nienależnie pobrane. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wyjaśniono, że W. B. – D. zwróciła się do organu w dniu (...) sierpnia 2008 r. o przyznanie jej prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Wniosek powyższy został złożony na urzędowym formularzu i zawierał pouczenie, dotyczące warunków, jakie muszą być spełnione dla uzyskania powyższego świadczenia oraz zobowiązywał wnioskodawcę do informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Na wniosku zawarto również pouczenie, że zasiłek nie przysługuje w przypadku uzyskania uprawnienia do dodatku pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia (...) sierpnia 2008 r. przyznano wnioskodawczyni zasiłek pielęgnacyjny na stałe od dnia (...) sierpnia 2008 r., przy czym również powyższa decyzja zawierała pouczenie o konieczności informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. W dniu (...) marca 2013 r., na podstawie pisma z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalono, że W. B. – D. przyznano dodatek pielęgnacyjny od dnia (...) grudnia 2009 r. Mając powyższe na względzie, decyzją z dnia (...) kwietnia 2013 r. organ odebrał jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Równocześnie zwrócono uwagę, że w okresie od dnia (...) grudnia 2009 r. do (...) marca 2013 r. wypłacono W. B. – D. zasiłek pielęgnacyjny w łącznej wysokości (...) zł, co w ocenie organu stanowiło świadczenie nienależnie pobranie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stąd też orzeczono jak w sentencji. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła W. B. – D. wnosząc o jej uchylenie. W odwołaniu podniesiono, że uzyskanie dwóch świadczeń jednocześnie nie nastąpiło z jej winy bądź z jej zaniedbania oraz wskazano, że znajduje się ona w trudnej sytuacji materialnej. Podkreślono, że organ I instancji przez okres ponad trzech lat nie podejmował działań w celu zweryfikowania, czy skarżąca nie pobiera dwóch świadczeń jednocześnie wyjaśniając jednocześnie, że skarżąca, jako osoba starsza nie wiedziała, że automatyczne przyznanie jej dodatku pielęgnacyjnego po ukończeniu 75 roku życia nie pozwala jej na pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego udzielonego bezterminowo. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) sierpnia 2013 r., nr (...), na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 K.p.a. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie organ odwoławczy powtórzył dotychczasowy przebieg postępowania podzielając w całości stanowisko Prezydenta. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu W. B. – D. wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji. W uzasadnieniu skargi podtrzymano zarzuty zaprezentowane w odwołaniu wskazując w szczególności na brak swojej wiedzy, co do niemożności równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) oraz w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem wniesionej skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydent Miasta O. o uznaniu wypłaconego W. B. – D. zasiłku pielęgnacyjny za okres od (...) grudnia 2009 r. do (...) marca 2013 r. za świadczenie nienależnie pobrane. Zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego zostały określone w art. 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W art. 16 ust. 6 powołanej powyżej ustawy zastrzeżono, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Równocześnie, w świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 powołanej powyżej ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Oznacza to, że w przypadku równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego, obowiązkiem organów administracji publicznej jest wydanie decyzji stwierdzającej, że zasiłek pielęgnacyjny stanowił świadczenie nienależnie pobrane, co z kolei, otwiera drogę do jego zwrotu. Wydanie przedmiotowej decyzji jest przy tym uzależnione od spełnienia dwóch warunków: równoczesnego pobierania powyższych świadczeń oraz uprzedniego poinformowania beneficjenta zasiłku, o niemożności równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego. W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca w okresie od (...) grudnia 2009 r. do (...) marca 2013 r. pobierała równocześnie zasiłek pielęgnacyjny oraz dodatek pielęgnacyjny. Okoliczność powyższą potwierdza bowiem pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) marca 2013 r. Co więcej, również sama skarżąca nigdy nie kwestionowała faktu równoczesnego pobierania dwóch świadczeń. Wątpliwości budzi jednak druga przesłanka stwierdzenia, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacany skarżącej pod dniu (...) grudnia 2009 r. stanowił świadczenie nienależnie pobrane, jaką jest uprzednie poinformowanie skarżącej o niemożności równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego. W powyższym zakresie organy uznały, że fakt zawarcia we wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, informacji na temat warunków, jakie muszą być spełnione dla uzyskania powyższego świadczenia, w tym informacji o tym, że zasiłek nie przysługuje w przypadku uzyskania uprawnienia do dodatku pielęgnacyjnego, oraz zobowiązanie wnioskodawcy do informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w tym o nabyciu prawa do dodatku pielęgnacyjnego (co zostało następnie powtórzone w decyzji o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego z dnia (...) sierpnia 2008 r.) wyczerpywał przesłankę uznania, że zasiłek pielęgnacyjny stanowił nienależnie pobrane świadczenie. Stanowisko powyższe uznać należało za wadliwe. Sąd podziela pogląd zaprezentowany w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12, Baza NSA, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Jak bowiem wyjaśniono w uzasadnieniu powyższego wyroku, pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia – winno być ono jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Oznacza to, że pouczenia zamieszczane standartowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nie posiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku, uznać należy, że brak prawidłowego pouczenia powoduje, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny, celem pouczenia nie jest bowiem tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy. Stanowisko, powyższe, dotycząc obowiązku prawidłowego pouczenia o niemożności równoczesnego pobierania dwóch różnych świadczeń – zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego, a w konsekwencji świadomości beneficjenta o niemożności ich łączenia, jest akcentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 04 października 2011 r., sygn. akt I OSK 762/11, Baza NSA; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Ke 329/12, Baza NSA). W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy z równoczesnym wskazanie grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 08 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/13, Baza NSA). Przenosząc powyższe rozważania wskazać należy, że istotnie, na wniosku o przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego wskazano, że świadczenie to nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Ale już na decyzji z dnia (...) sierpnia 2008 r., przyznającej skarżącej wnioskowane świadczenie, a więc na jedynym dokumencie do którego skarżąca miała bezpośredni i nieograniczony dostęp, informacji powyższej nie zawarto. W pouczeniu nakazano skarżącej jedynie poinformowanie organu o nabyciu prawa do świadczenia oraz przytoczono treść art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który wskazuje kiedy dane świadczenia uznaje się za świadczenie nienależnie pobrane. Nie wskazano tym samym wprost, że zasiłek pielęgnacyjny pobierany wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym stanowi świadczenie nienależne. Okoliczność powyższa jest o tyle istotna, że jak wynika z akt sprawy skarżąca w momencie składania wniosku miała 74 lata. Niewątpliwie w tym wieku możliwe jest zaistnienie ograniczeń w zakresie zrozumienia pouczenia, a w szczególności wywnioskowania z treści przedstawionego powyżej pouczenia, że niedopuszczalne jest równoczesne pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego. Tym samym, w ocenie Sądu, pouczenie zawarte w decyzji z dnia (...) sierpnia 2008 r. nie było w wystarczającym stopniu zindywidualizowane i zrozumiałe dla skarżącej – nie wyjaśniało jej, że pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego nie może mieć miejsca w sytuacji uzyskania dodatku pielęgnacyjnego. Co więcej, rozpoznając przedmiotową sprawę należy zauważyć, ze w świetle art. 75 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 1440), dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie, która ukończyła 75 rok życia. Stąd też w sytuacji, gdy wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego został złożony niespełna rok przed uzyskaniem prawa do dodatku pielęgnacyjnego, organy administracji powinny dochować szczególnej staranności przy pouczeniu skarżącej o niemożności równoczesnego pobierania obu powyższych świadczeń, co stanowi realizację zasad ogólnych postępowania administracyjnego określonych w art. 8 i 9 K.p.a., a więc zasady pogłębiania zaufania obywatela do państwa oraz zasady informowania. Podsumowując dotychczasowe rozważania wskazać należy, że wydając przedmiotową decyzję organy administracji wadliwie uznały, że zaistniały przesłanki, o jakich mowa w art. 31 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uzasadniające wydanie decyzji stwierdzające, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej od dnia (...) grudnia 2009 r. do (...) marca 2013 r. stanowił świadczenie nienależnie pobrane. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ostrowa Wielkopolskiego. Ponownie rozpoznając sprawę organy zobowiązane są do uwzględnienia oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.