III SA/Po 341/19

Dnia 13 czerwca 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko (spr.) Sędziowie WSA Ireneusz Fornalik WSA Marzenna Kosewska Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2019 roku przy udziale sprawy ze skargi [...] Funduszu [...] na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] lutego 2019r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] stycznia 2019r. nr [...]; II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu na rzecz skarżącego kwotę 597,- (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Postanowieniem z [...] lutego 2019 r. nr [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu, wskazując na art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 z późn. zm., dalej K.p.a.) w związku z art. 18, art. 64c § 4 i § 7 oraz art. 64 § 6 i art. 64b § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym administracji (Dz. U. z 2018 r., poz. 1314 z późn. zm., dalej jako u.p.e.a.), rozpoznając zażalenie [...] Funduszu [...] na postanowienie Naczelnika [...] z [...] stycznia 2019 r. nr [...] o obciążeniu kosztami egzekucyjnymi, utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji. Uzasadniając postanowienie organ II instancji napisał, że Naczelnik [...] wszczął postępowanie egzekucyjne przeciwko spółce - [...]., na podstawie tytułu wykonawczego z [...] sierpnia 2018 r. Dalej napisał, że organ I instancji zawiadomieniem z [...] października 2018 r. podjął czynności zmierzające do zajęcia rachunku bankowego w [...]. Zawiadomienie o zajęciu doręczono bankowi w dniu [...] października 2018 r. Pismem z tego samego dnia bank poinformował, że nie prowadzi rachunku bankowego dla ww. podmiotu. W dniach 13 i [...] listopada 2018 r. pracownik organu egzekucyjnego sporządził raporty o niemożności dokonania czynności egzekucyjnych w [...] (lokal zamknięty) oraz w [...] (spółka nie prowadzi działalności pod tym adresem). Postanowieniem z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] Naczelnik [...] umorzył powyższe postępowanie egzekucyjne na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. Stwierdził bowiem, że w toku postępowania nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W tym samym dniu organ egzekucyjny skierował do wierzyciela zawiadomienie o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego. Postanowienie oraz zawiadomienie doręczono wierzycielowi w dniu [...] listopada 2018 r. Ww. postanowieniem z [...] stycznia 2019 r. organ egzekucyjny obciążył [...] kosztami egzekucyjnymi w wysokości [...] zł, powstałymi w toku postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że wobec braku możliwości wyegzekwowania kosztów od zobowiązanej, zgodnie z art. 64c § 4 u.p.e.a. pokrywa je wierzyciel. W zażaleniu na postanowienie o obciążeniu kosztami postępowania egzekucyjnego wierzyciel napisał, że organ nie wskazał, by doszło do skutecznego doręczenia odpisu tytułu wykonawczego. Stwierdził natomiast, że spółka nie prowadzi działalności pod dotychczasowym adresem, co budzi dodatkowe wątpliwości co do skuteczności dokonania doręczenia. Konsekwencją niedoręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego jest niedopuszczalność pobrania opłaty manipulacyjnej przez organ egzekucyjny. Ponadto wierzyciel zakwestionował wysokość naliczonej opłaty manipulacyjnej, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14, w którym Trybunał stwierdził, że art. 64 § 6 u.p.e.a., w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji. Tymczasem organ egzekucyjny automatycznie wyliczył opłatę manipulacyjną jako 1% kwoty egzekwowanych należności, tj. należności głównych i odsetek za zwłokę, a zatem określił maksymalną wysokość opłaty manipulacyjnej. Uzasadniając opisane na wstępie postanowienie z [...] lutego 2019 r. nr [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu napisał, że zgodnie z art. 64c § 4 u.p.e.a., wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Ww. uregulowanie stanowi wyjątek od ogólnej zasady obciążania kosztami egzekucyjnymi zobowiązanego, wyrażonej w § 1 ww. przepisu. W myśl art. 64 § 6 u.p.e.a., organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż 1 zł 40 gr. W podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie, przypadające w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Co do zasady obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Jeżeli jednak pierwszą czynnością egzekucyjną jest zajęcie wierzytelności pieniężnej lub innego prawa majątkowego u dłużnika zajętej wierzytelności, obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje równocześnie z obowiązkiem uiszczenia opłaty za zajęcie (art. 64 § 10 u.p.e.a.). Odpis tytułu wykonawczego (wraz z zawiadomieniem o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego) doręczono pod adres wskazany przez wierzyciela w tytule wykonawczym, w trybie art. 44 K.p.a. (przesyłkę awizowano dwukrotnie, a następnie - wobec jej niepodjęcia w terminie przez adresata - w dniu [...] listopada 2018 r. zwrócono ją do nadawcy). Organ wyższego stopnia podkreślił, że adres wskazany przez wierzyciela, jest zgodny z adresem siedziby spółki, widniejącym w Krajowym Rejestrze Sądowym i nie ma wątpliwości, że doręczenie ww. dokumentów nastąpiło zgodnie z przepisami prawa. Dalej organ wyższego stopnia zwrócił uwagę, że przywołany w zażaleniu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14, nie wyeliminował z porządku prawnego przepisu art. 64 § 6 u.p.e.a. Jak zaznaczył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 marca 2018 r., II FSK 2206/17, "skutkiem wymienionego wyroku Trybunału nie jest wyeliminowanie z porządku prawnego podstawy prawnej do orzekania o wysokości kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. z zastosowaniem procentowego sposobu obliczania opłat w odniesieniu do kwoty egzekwowanych należności. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał bowiem, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych), jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. Podstawa do takiego postępowania organu egzekucyjnego pozostała, natomiast stosowanie tych przepisów nie może prowadzić do przekroczenia maksymalnego rozsądnego pułapu, który w pierwszej kolejności powinien być wyznaczony przez ustawodawcę." Tym samym, "do czasu postulowanej przez Trybunał nowelizacji ustawy, możliwe - a nawet konieczne - jest orzekanie o wysokości kosztów egzekucyjnych z zastosowaniem standardów i wskazówek określonych w ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Z zaleceń tych zaś jasno wynika dopuszczalność stosowania stawek procentowych jako jednej z metod określania wysokości opłat i to nie tylko w kwotach stawek minimalnych. Trybunał wyraźnie zakwestionował bowiem tylko brak stawek maksymalnych, nie zakwestionował natomiast możliwości stosowania stawek procentowych (gdyż wyraźnie je dopuścił), a w konsekwencji - nie wskazał na konieczność stosowania wyłącznie stawek minimalnych." Organ wyższego stopnia ocenił, że w przepisach prawa nie jest określona górna granica wysokości kosztów egzekucyjnych, niemniej jednak, ustawodawca, w sposób racjonalny, określił przy egzekucji z nieruchomości opłatę za czynności w wysokości 8% - nie więcej niż 34.200 zł (art. 64 § 3 pkt 6 u.p.e.a.). Z uwagi na fakt, że egzekucja z nieruchomości wymaga największego nakładu pracy oraz najdłuższego czasu postępowania, można przyjąć, że maksymalna kwota ustalona na poziomie 34.200,00 zł stanowi górną granicę kosztów egzekucyjnych. W tej sytuacji, poprzez odwołanie się do art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., została określona maksymalna stawka dla opłaty manipulacyjnej (1%) w kwocie 4.275,00 zł. Wobec powyższego, naliczenie opłaty manipulacyjnej w kwocie [...]zł było – zdaniem organu wyższego stopnia - w pełni uzasadnione. Wartość ta stanowi bowiem 1% kwoty [...]zł, będącej sumą należności głównej egzekwowanego obowiązku oraz przypadających w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego odsetek za zwłokę. Za zasadne należy także uznać obciążenie wierzyciela wydatkiem w kwocie [...]zł, stanowiącym wartość opłaty pocztowej za wysłanie do zobowiązanej przesyłki pocztowej zawierającej odpis tytułu wykonawczego wraz z zawiadomieniem o zajęciu prawa majątkowego. Zgodnie z art. 64c § 1 u.p.e.a., poza opłatami egzekucyjnymi i opłatą manipulacyjną, w skład kosztów egzekucyjnych wchodzą także wydatki poniesione przez organ egzekucyjny. Za wydatki należy zaś rozumieć koszty faktycznie poniesione przez organ egzekucyjny w związku z prowadzeniem egzekucji (art. 64b § 1 u.p.e.a.). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu [...], zastępowany przez zawodowego pełnomocnika, wniósł o uchylenie obu postanowień wydanych w sprawie oraz zwrot kosztów postępowania, według norm przepisanych. Pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 190 § 4 Konstytucji poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 64 § 6 u.p.e.a., które to przepisy Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 uznał za niekonstytucyjne oraz przez oparcie zaskarżonego postanowienia na art. 64 § 6 u.p.e.a. bez uwzględnienia wyroku Trybunału. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm., dalej jako P.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie (odpowiednio wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy) albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty. Stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu (czynności). Sąd ocenia, że w kontrolowanej sprawie organy przyjęły błędną wykładnię art. 64 §1 pkt 4 u.p.e.a. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że "opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych" (wyroki NSA z dnia 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15, z 10 kwietnia 2018 r., II FSK 914/16; z 20 marca 2019 r., I GSK 3446/18, wyrok WSA w Poznaniu z 05 lipca 2018 r., III SA/Po 173/18, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, dalej jako CBOSA). Zgodnie z treścią powołanego przepisu organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem §2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Treść cytowanego tekstu prawnego wskazuje, że opłatę egzekucyjną w wysokości wyżej określonej należy pobrać za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych. Skoro ustalenie wskazanej opłaty uzasadnia zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, to warunkiem koniecznym dla naliczenia i pobrania tej opłaty jest istnienie, ewentualnie wpływ przed umorzeniem postępowania egzekucyjnego, środków pieniężnych na zajęty rachunek bankowy. Jednak sytuacja taka w niniejszej sprawie nie miała miejsca. W kontrolowanej sprawie nie wystąpiła sytuacja zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego, rozumiana jako zablokowanie środków pieniężnych zapisanych na rachunku bankowym zobowiązanego. Sąd przyjmuje powyższą wykładnię powołanych przepisów, gdyż interpretacja ta najpełniej uwzględnia ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14. Oznaczając zakres obciążenia opłatą z art. 64 §1 pkt 4 u.p.e.a. Sąd uwzględnił, że opłaty egzekucyjne nie stanowią daniny publicznej o charakterze podatkowym. Cechą charakterystyczną odróżniającą opłatę od podatku jest jej odpłatność. Podatek jako danina nieodpłatna nie wiąże się z żadnym bezpośrednim świadczeniem wzajemnym na rzecz podatnika. Natomiast opłaty pobierane są w związku z wyraźnie wskazanymi usługami i czynnościami organów administracji publicznej. Z akt sprawy wynika, że opłaty ustalono w sposób nie związany z rzeczywistymi kosztami prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Ich wysokość określona została stosunkowo, jako określony procent od kwoty egzekwowanej należności. Dalej Sąd wskazuje, że podziela pogląd NSA zawarty np. w ww. wyroku z 20 marca 2019 r., I GSK 3446/18 (CBOSA), że w zakresie zarówno opłaty egzekucyjnej, określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., jak i opłaty manipulacyjnej, określonej w art. 64 § 6 u.p.e.a., ustawowe określenie zarówno maksymalnej wysokości opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej, jak i maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej są typowymi czynnościami konwencjonalnymi, a nieuchylenie (zakresowe stwierdzenie niekonstytucyjności) przez Trybunał Konstytucyjny przepisu, który tych kwot nie określa, nie daje podstaw do ich określenia w drodze wykładni dokonywanej przez sąd administracyjny. Nie zrobił tego również Trybunał Konstytucyjny, uznając że przekracza to jego kompetencje. Ewentualna modyfikacja zakwestionowanej normy prawnej powinna nastąpić w drodze wyraźnego aktu prawotwórczego, podjętego przez upoważnione do tego organy (zob. M. Wojtuń, Termin do wniosku o zwolnieniu od podatku od spadków i darowizn. Glosa do wyroku NSA z dnia 12 września 2013 r., II FSK 1991/13, Glosa 2014/2/125-129). W przywołanym wyroku NSA podzielił pogląd wyrażony przez inny skład NSA, że skoro niezgodne z Konstytucją jest pominięcie w kwestionowanych przepisach maksymalnej wysokości opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej czy maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, to należy przyjąć, iż stosowanie tych przepisów w zgodzie z Konstytucją wymaga zrezygnowania z pobierania tych opłat. W przeciwnym wypadku ich maksymalna wysokość będzie niejednolicie ustalana przy każdorazowym pobieraniu opłaty, z pominięciem zobiektywizowanych kryteriów i w konsekwencji naruszone zostaną wskazane w wyroku Trybunału wzorce konstytucyjne (wyrok NSA z dnia 8 stycznia 2019 r., IIFSK 2576/18). Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. orzeczono jak w pkt 1 sentencji wyroku. Przy określaniu kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw przez stronę skarżącą uwzględniono wpis od skargi - 100 zł, koszty reprezentowania strony przez radcy prawnego obejmujące wynagrodzenie (480 zł) w stawce przewidzianej w §14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018, poz. 265) oraz opłatę od pełnomocnictwa, w kwocie 17 zł.