III SA/Po 528/19

Dnia 16 stycznia 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Szymon Widłak Sędziowie WSA Małgorzata Górecka (spr.) WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 stycznia 2020 roku przy udziale sprawy ze sprzeciwu E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze z dnia [...] czerwca 2019r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji dot. ustalenia przypadającej do zwrotu kwoty dotacji oświatowej i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławcze na rzecz skarżącej kwoty [...]zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania Decyzją z [...] sierpnia 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze działając na podstawie art. 138 § 2 kpa uchyliło decyzję Burmistrza Gminy [...] z [...] czerwca 2017 r. w przedmiocie orzeczenia o zwrocie dotacji za rok 2015 w łącznej kwocie [...]zł wraz z odsetkami oraz przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji. Kolegium stwierdziło naruszenie przez organ I instancji przepisów procedury administracyjnej, tj. art. 7 i art. 77 § 1 kpa poprzez pominięcie zeznań świadków, oparcie się na pisemnych oświadczeniach oraz niewyjaśnienie sprzeczności z nich wynikających. Część postępowania dowodowego organ przeprowadził bez udziału strony, co w świetle ogólnej zasady zapewnienia stronie czynnego udziału w każdym stadium postępowania (art. 10 § 1 i 79 § 2 kpa) jest niedopuszczalne. W aktach sprawy brak jest potwierdzenia zapłaty faktur VAT wystawionych przez [...] S.A., jak również protokołu kontroli przeprowadzonej w siedzibie Przedszkola, na który organ I instancji się powoływał. Organ nie odniósł się do załączonych przez stronę faktur oraz nie wyjaśnił podnoszonych przez siebie wątpliwości. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji także nie sprostało wymogom art. 107 kpa, z uwagi na brak jasnego stanowiska organu co do całości materiału dowodowego. W ocenie organu, w zaskarżonej decyzji nieprawidłowo orzeczono również o terminie płatności odsetek. Kolegium podkreśliło, że w ponownie wydanej decyzji organ I instancji winien dokładnie wypowiedzieć się i uzasadnić, czy uznał zakwestionowaną część dotacji za wykorzystaną niezgodnie z przeznaczeniem czy też za pobraną nienależnie lub w nadmiernej wysokości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 16 listopada 2017 r. oddalił sprzeciw E. W. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] września 2017 r. w przedmiocie uchylenia decyzji dotyczącej ustalenia przypadającej do zwrotu kwoty udzielonej w 2015 r. dotacji oświatowej oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (sygn. akt III SA/Po 806/17). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił sprzeciw uznając, że zaskarżone orzeczenie w zakresie podlegającym jego kognicji nie narusza prawa, w ramach danego środka zaskarżenia. Powołując się na treść art. 64e oraz 151a § 1 p p s a stwierdził, że w przypadku wniesienia sprzeciwu od decyzji kasatoryjnej wydanej na podstawie art. 138 § 2 kpa kontrola sądu ogranicza się wyłącznie do oceny zasadności wydania konkretnego rozstrzygnięcia procesowego (decyzji kasatoryjnej) przez organ II instancji. A contrario, na danym etapie wyłączono możliwość oceny przez sąd problematyki prawidłowego zastosowania przepisów prawa materialnego, co zostało uregulowane w wyodrębnionym obecnie § 2a art. 138 kpa. Orzeczenie w przedmiocie sprzeciwu ma, wobec tego wyłącznie charakter procesowy i nie kreuje żadnych skutków, gdy chodzi o zakres praw i obowiązków stron postępowania zainteresowanych konkretnym rozstrzygnięciem. Wobec tak zakreślonych ram postępowania Sąd podzielił stanowisko organu odwoławczego o naruszeniu przez organ I instancji przepisów postępowania administracyjnego (t.j. art. 7, 77 § 1 i 80 kpa), które uzasadniały uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Uchybienie powyższym przepisom w postępowaniu pierwszoinstancyjnym skutkowało koniecznością wyjaśnienia sprawy w takim zakresie, że ma to istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Prawidłowo wskazano też, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrywaniu sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2018 r. ( sygn. akt I GSK 1897/18 ) oddalił skargę kasacyjną E. W.. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w dniu [...] czerwca 2017 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dokonana ustawą z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017, poz. 935). Do Działu III ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zatytułowanego "Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym" został dodany Rozdział 3a zatytułowany "Sprzeciw od decyzji", zawierający artykuły 64a - 64e. Zgodnie z art. 64a ppsa od decyzji, o których mowa w art. 138 § 2 kpa skarga nie przysługuje, jednakże strona niezadowolona z treści decyzji może wnieść od niej sprzeciw. Oznacza to, że od tego jednego rodzaju decyzji organu II instancji, jakim jest decyzja uchylająca zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości i przekazująca sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi w przypadku, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie, zamiast skargi stronie przysługuje sprzeciw od tej decyzji. Do sprzeciwu stosuje się odpowiednio przepisy o skardze (art. 64b § 1 p p s a), jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Sprzeciw od decyzji powinien czynić zadość wymaganiom pisma w postępowaniu sądowym, a ponadto zawierać wskazanie zaskarżonej decyzji, żądanie jej uchylenia oraz oznaczenie organu, który wydał zaskarżoną decyzję (art. 64b § 2 ppsa), zaś w myśl § 3 tego przepisu, w postępowaniu wszczętym sprzeciwem od decyzji przepisu art. 33 nie stosuje się. Analiza wskazanych przepisów uzasadnia twierdzenie, że sprzeciw jest środkiem prawnym inicjującym postępowanie sądowoadministracyjne. Celem wprowadzenia do tego postępowania nowych rozwiązań było przyspieszenie postępowań administracyjnych i ograniczenie wpływu skarg do sądów administracyjnych. Dlatego też nie można zapominać, że sprzeciw od decyzji wydanej na podstawie art. 138 § 2 kpa, aczkolwiek uruchamia postępowanie sądowe, to jest to postępowanie szczególnego rodzaju. Jego zakres przedmiotowy ograniczony został do jednej kategorii ostatecznych decyzji organu odwoławczego, o której mowa w art. 138 § 2 kpa i na tym etapie wyłączono możliwość oceny przez sąd problematyki prawidłowego zastosowania przepisów prawa materialnego, co wynika z przepisu § 2a art. 138 kpa. Z powyższych względów podniesione w środku prawnym zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku. Skarżąca zarzuciła Sądowi I instancji błędne zastosowanie art. 151a § 2 p p s a w zw. z art. 138 § 2 kpa i w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 kpa w sytuacji, gdy zakreślony przez organ II instancji do wyjaśnienia zakres sprawy nie ma - zdaniem strony - znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. NSA stwierdził, że art. 151a § 2 p p s a jest tzw. przepisem wynikowym. Oznacza to, że warunkiem jego zastosowania jest spełnienie hipotezy w postaci, odpowiednio stwierdzenia czy niestwierdzenia przez sąd administracyjny naruszeń prawa przez organ administracji publicznej. Oznacza to, że naruszenie tego przepisu jest zawsze następstwem uchybienia innym przepisom. Podniesiony w rozpatrywanej skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 151a § 2 ppsa powiązany został z naruszeniem przez organ art. 138 § 2 w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 kpa. W myśl art. 138 § 2 kpa organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Tak więc wydanie przez organ odwoławczy decyzji kasacyjnej jest dopuszczalne w przypadku, gdy zostaną spełnione określone w nim przesłanki, to jest wydanie decyzji z naruszeniem przepisów postępowania oraz uznanie, że konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Użycie w przepisie przeciwstawnego spójnika "a" oznacza, że samo stwierdzenie naruszenia przepisów postępowania, aczkolwiek jest konieczną przesłanką uchylenia zaskarżonej decyzji, nie jest przesłanką wystarczającą, niezbędne jest także wykazanie, że "konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie" (v. wyrok NSA z 4 listopada 2014 r., II OSK 2279/13). W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że rozstrzygnięcie kasacyjne organu odwoławczego powinno mieć wyjątkowy charakter, gdyż zgodnie z ustanowioną w art. 15 kpa a doprecyzowaną w art. 127 kpa zasadą dwuinstancyjności, każda sprawa administracyjna winna podlegać dwukrotnemu merytorycznemu rozstrzygnięciu, przez dwa różne organy administracji publicznej. Skuteczne wniesienie odwołania przenosi na organ odwoławczy kompetencję do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy indywidualnej, a postępowanie odwoławcze nie ogranicza się jedynie do kontroli decyzji pierwszej instancji. Przepis art. 136 kpa stanowi, że organ odwoławczy może przeprowadzić dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo może zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję. Jeżeli organ odwoławczy nie ma wątpliwości co do stanu faktycznego i prawnego sprawy, a stwierdził potrzebę przeprowadzenia dowodu, ma obowiązek przeprowadzić ten dowód w ramach swoich uprawnień z art. 136 kpa, zamiast uchylać sprawę do ponownego rozpoznania. Reasumując, organ odwoławczy może wydać decyzję kasacyjną, gdy organ pierwszej instancji przy rozpatrywaniu sprawy nie przeprowadził w ogóle postępowania wyjaśniającego lub naruszył przepisy postępowania w stopniu uzasadniającym uznanie sprawy za niewyjaśnioną i przez to niekwalifikującą się do merytorycznego rozstrzygnięcia przez organ drugiej instancji (v. wyrok NSA z 14 lutego 2017 r., sygn. akt II OSK 1386/15). Zatem kontrolujący decyzję kasacyjną sąd administracyjny ocenia, czy organ odwoławczy wydający decyzję nie przekroczył swoich uprawnień określonych w art. 138 § 2 kpa, a w przypadku uznania, że uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy nie wynikało z przyczyn wymienionych w tym przepisie, sąd jest władny uwzględnić sprzeciw. Biorąc pod uwagę stwierdzone przez organ odwoławczy uchybienia organu orzekającego w pierwszej instancji, polegające m.in. na oparciu się wyłącznie na pisemnych oświadczeniach świadków, przy pominięciu zeznań innych wskazanych świadków, niewyjaśnienie sprzeczności wynikających z zeznań, oparcie się na dowodach przeprowadzonych bez udziału strony, brak części dowodów w aktach (protokołu kontroli), uzasadniały jako prawidłową ocenę działania organu odwoławczego przez Sąd I instancji. Organ ten szczegółowo wyjaśnił, dlaczego wskazane uchybienia mają istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy oraz wskazał, jakie okoliczności winien wziąć pod uwagę organ ponownie orzekając w sprawie. Wywiązał się tym samym z obowiązku jaki nakłada na niego art. 138 § 2 kpa. Odnosząc się do zarzutu sformułowanego w pkt 2 petitum skargi kasacyjnej NSA wskazał, że - jak już wyjaśniono powyżej - zakres postępowania wszczętego na skutek wniesienia sprzeciwu od decyzji wydanej na podstawie art. 138 § 2 kpa został zawężony do badania naruszenia przez organy przepisów postępowania. Strona upatruje zaś naruszeń w uchybieniu zasadzie praworządności oraz przepisom prawa materialnego. Tym samym argumenty kasatora wykraczają poza ramy niniejszego postępowania. W sytuacji niestwierdzenia przez Sąd naruszenia art. 138 § 2 kpa oraz podzielenia stanowiska organu odwoławczego w zakresie wskazanych przepisów postępowania, Sąd ten zasadnie oddalił sprzeciw na podstawie art. 151a § 2 ppsa. Spełniając wymogi przewidziane w art. 138 § 2 kpa wskazał bowiem z naruszeniem jakich przepisów postępowania decyzja organu I instancji została wydana, wyjaśniając przyczyny, z powodu których tak uznał i dlaczego miało to wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, argumenty podniesione przez skarżącą kasacyjnie wykraczają zaś poza zakres rozpoznawanej w tym trybie sprawy. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Burmistrz Gminy [...] decyzją z dnia [...] marca 2019 r. ustalił kwotę dotacji za 2015 r. – [...] zł przypadającą do zwrotu do budżetu Gminy [...] przez E. W. wraz z odsetkami liczonymi jak dla zaległości podatkowych. Po rozpatrzeniu odwołania strony decyzją z [...] czerwca 2019 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze działając na podstawie art. 138 § 2 kpa uchyliło decyzję Burmistrza Gminy [...] z [...] marca 2019 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że dokonane przez organ I instancji ustalenia faktyczne są nadal niewyczerpujące. Z tego względu należy w ponownym postępowaniu podjąć działania dotyczące wyjaśnienia kwestii wydatków poniesionych z udzielonej dotacji na cele ochrony, w tym budynków przedszkola. Należy wyjaśnić, czy na kwotę wynikającą z umowy dotyczącej ochrony ma wpływ fakt, iż ochrona jest sprawowana również nad domem jednorodzinnym strony w [...]. Niewyczerpująco ustalono kwestię wydatków telekomunikacyjnych, albowiem strona winna przedstawić organowi dokumenty umożliwiające ocenę zasadności finansowania dotacją przedmiotowych wydatków. Nie są wystarczające jedynie ogólnikowe stwierdzenia, że są to rachunki zbiorcze wszystkich pracowników przedszkola. Organ I instancji zakwestionował wydatki objęte fakturą nr [...] z dnia [...] września 2015 r. na kwotę [...]zł oraz rachunkiem nr [...]/2015 na kwotę [...]zł, tymczasem w aktach sprawy są potwierdzone za zgodność z oryginałem kopie tej faktury i rachunku, na których widnieje adnotacja o sposobie płatności w postaci gotówki. Wyjaśnić należy zatem, czy wskazane należności zostały uregulowane. Organ I instancji przyjął ponadto, że okoliczność składania przez niektórych rodziców deklaracji w zakresie planowanej obecności ich dzieci w przedszkolu w okresie wakacji ( lipiec i sierpień 2015 r. ), brak żądania przez podmiot dotowany zapłaty za te miesiące od rodziców dzieci może wskazywać, że zawarte umowy na świadczenie usług zostały rozwiązane odpowiednio wcześniej. Nie odniesiono się jednak w tym kontekście do zeznań M. S. odnośnie tego, że w okresie wakacyjnym niektóre dzieci pojawiały się na zajęciach. Należy wobec tego dokonać ustaleń, które z dzieci uczestniczyły latem w zajęciach. W skardze do WSA w Poznaniu strona wniosła o uchylenie decyzji organu II instancji w całości. Podniesiono naruszenie : - art. 138 § 1 pkt 2 kpa - art. 6 kpa w zw. z art. 90 ust. 3 e, 3 f i ust. 4 ustawy o systemie oświaty, art. 4 ust. 1 ustawy o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych oraz art. 88 ust. 1 i 2 Konstytucji RP - art. 6 kpa w zw. z art. 90 ust. 4 ustawy o systemie oświaty - art. 6 kpa w zw. z art. 90 ust. 3 e, 3 f i ust. 4 ustawy o systemie oświaty oraz § 10 uchwały Rady Miejskiej w [...] nr [...] z dnia [...] grudnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje : W przedmiotowej sprawie zaskarżona decyzja winna ulec uchyleniu, albowiem brak było podstaw do wydania orzeczenia kasatoryjnego w trybie art. 138 § 2 kpa. Na podstawie art. 138 § 2 kpa organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Tak więc dzieje się to w przypadku, gdy decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Jeżeli strona nie jest zadowolona z takiego kasatoryjnego rozstrzygnięcia, przysługuje jej sprzeciw od takiej decyzji zamiast skarga. Stosownie do art. 64 e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2018, poz. 1302, ze zm.) , dalej p.p.s.a.Sąd rozpoznając sprzeciw od decyzji ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 k.p.a. Tak więc postępowanie zainicjowane sprzeciwem jest postępowaniem szczególnego rodzaju bowiem jego zakres przedmiotowy ograniczony został do jednej kategorii ostatecznych decyzji organu odwoławczego. W badanej sprawie strona postępowania wniosła sprzeciw od decyzji kasatoryjnej SKO w [...] z dnia [...] czerwca 2019r. żądając jej uchylenia w całości. Oceniając skarżone rozstrzygnięcie Sąd uznał, że nie było podstaw do zastosowania przez organ przepisu art. 138 § 2 kpa albowiem nie można przyjąć, że decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie a tylko to , jak podano wcześniej, uzasadnia jej uchylenie w wyżej wskazanym trybie . Zdaniem Sądu organ II instancji niezasadnie stwierdził, że określone ustalenia organu I instancji są niepełne i wymagają dokonania uzupełniającego postępowania dowodowego przed tym organem. W kwestii wydatków telekomunikacyjnych organ I instancji wskazał, że są one pokrywane z dotacji, ale kwota [...]zł za okres I-IV 2015 jest 4-5 krotnie wyższa niż za okres V-X 2015, a zatem została wydatkowana bez zasady celowości i oszczędności. Prowadząca przedszkole mogła wykazać celowość tych wydatków, np. poprzez zestawienie rozmów, czy też za pomocą innych dowodów, czego nie uczyniła. SKO potwierdziło, że to skarżąca winna przedłożyć dokumenty umożliwiające ocenę zasadności finansowania tych wydatków. Tak więc zdaniem Sądu niezrozumiałym jest rozpatrywanie tej kwestii przez SKO w kontekście niepełnych ustaleń. Skoro SKO przyznało rację organowi I instancji w kwestii podmiotu, na którym spoczywa ciężar dowodzenia zaś organ I instancji powołał się w uzasadnieniu na brak inicjatywy dowodowej strony, to brak tym samym podstaw do uchylenia decyzji w tym zakresie . Nadto SKO nie udzieliło konkretnych wytycznych organowi I instancji w zakresie tego, co powinien on uczynić ponownie rozpatrując sprawę . W kwestii wydatków związanych z fakturą na kwotę [...]zł i rachunkiem na kwotę [...]zł SKO stwierdziło, że po raz kolejny należy wyjaśnić, czy kwoty te zostały uregulowane i pomocne w tym zakresie mogą okazać się dokumenty dołączone przy odwołaniu. Sąd wskazuje jednak, że organ I instancji po raz kolejny stwierdził, że kwoty te nie zostały uregulowane i swoje stanowisko uzasadnił, a zatem obecnie SKO winno dokonać oceny tego stanowiska organu i uznać czy jest ono prawidłowe czy też dołączone do odwołania dokumenty są dowodem zapłaty tych kwot. SKO odnośnie obecności dzieci w przedszkolu w okresie letnim 2015 r. wskazało, że organ I instancji winien dokonać ustaleń, które z dzieci uczestniczyły w letnich zajęciach mimo deklaracji co do nieuczęszczania do przedszkola w okresie letnim. Tymczasem organ I instancji szczegółowo w uzasadnieniu swojej decyzji wymienił dzieci, co do których zakwestionował wydatki podając dowody, na których oparł swoje ustalenia. Zdaniem Sądu, SKO winno zatem i w tej kwestii ocenić czy te ustalenia organu I instancji są prawidłowe, czy też należy zmienić rozstrzygniecie. Co do wydatków związanych z ochroną pomieszczeń – przedszkola i domu jednorodzinnego SKO stwierdziło, że wymaga wyjaśnienia czy na kwotę, na którą opiewa umowa zawarta z firmą [...] Sp. z o.o. ma wpływ fakt, że ochrona sprawowana jest także nad domem jednorodzinnym strony położonym w [...]. Należy podkreślić, że oczywistym jest, że na kwotę płaconą z tytułu ochrony ma wpływ to, czy objęte są nią dwa budynki czy jeden. Obecnie, biorąc pod uwagę stanowisko organu I instancji zawarte w uchylonym przez SKO rozstrzygnięciu, SKO samo dokona ustaleń w oparciu o istniejący w sprawie materiał dowodowy bądź w tej części uzupełni. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności należało uznać, że brak było podstaw do zastosowania w przedmiotowej sprawie art. 138 § 2 kpa, albowiem ponownie przeprowadzone przez organ I instancji postępowanie daje podstawy, aby sprawę uznać za kwalifikującą się do merytorycznego rozstrzygnięcia. Z tego względu orzeczono o uchyleniu decyzji organu II instancji na podstawie art. 151 a § 1 p.p.s.a. O kosztach postanowiono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2017r. poz. 1870, ze zm.). Na koszty składały się: wpis sądowy, opłata od pełnomocnictwa i koszty pełnomocnika.;