IV SA/Po 467/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Maciej Dybowski Sędziowie NSA Ewa Makosz – Frymus (spr.) WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 4 listopada 2009 r. sprawy ze skargi W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] /-/ E.Kręcichwost-Durchowska /-/ M.Dybowski /-/ E.Makosz-Frymus W dniu 16 marca 2009 r. W. P. złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w L. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym mężem – S. P. Decyzją z dnia [...] marca 2009 r., nr [...] Kierownik GOPS w L., działając z upoważnienia Wójta na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2a i art. 20 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), oraz art. 104 kpa, odmówił W. P. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu wskazano, iż dochód Skarżącej, co prawda nie przekracza kwoty 583 zł, ale w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W odwołaniu od decyzji W. P. wniosła, o ponowne rozpatrzenie jej sprawy. Podkreśliła, iż Jej mąż nie wstaje z łóżka, ponieważ choroba doprowadza jego organizm do wyczerpania, a mózg coraz bardziej odmawia posłuszeństwa. W. P. podała, iż ma 67 lat i bardzo ciężką sytuację materialną. Z powodu choroby męża nie może podjąć żadnej pracy, gdyż mąż potrzebuje pomocy nawet przy zwykłych codziennych sprawach, jak mycie czy wstawanie z łóżka. W związku z brakiem dochodu jest zmuszona wybierać czy kupić mężowi leki czy zapłacić rachunki. Zawsze wybiera leki, gdyż przerwanie leczenia byłoby dla małżonka tragiczne w skutkach. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, art. 17 ust. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji. W motywach decyzji podano, iż w myśl obowiązujących przepisów świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Kolegium podniosło, iż wprawdzie wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. P 27/07 orzeczono o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 uśr, ale tylko w zakresie, w jakim przepis ten uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym, opiekującej się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Dodatkowo Organ zważył, iż W. P. jest osobą w wieku emerytalnym, a zatem trudno w tym przypadku mówić o rezygnacji z zatrudnienia. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego W. P. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W jej ocenie powyższa decyzja jest bardzo krzywdząca, ponieważ cały czas opiekuje się chorym mężem, i nie ma żadnego dochodu, gdyż nie może pracować. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Nadto dodano, iż Organ nie kwestionuje niepełnosprawności małżonka Skarżącej, jednakże art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyklucza przyznanie tego świadczenia osobie pozostającej w związku małżeńskim. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd administracyjny, stosownie do przysługujących mu kompetencji określonych w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) kontroluje zaskarżoną decyzję wyłącznie w aspekcie jej zgodności z prawem i może decyzję taką uchylić, gdy narusza ona prawo materialne lub procesowe w stopniu, mającym wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.- dalej p.p.s.a.). Na podstawie art. 134 § 1 ww. ustawy, sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z tym przepisem, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, Sąd może uwzględnić skargę także ze względu na inne uchybienia niż te, które podnosi strona w skardze. Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest odmowa przyznania W. P. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej z powodu opieki nad mężem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie organ administracji powołał się na treść art. 17 ust. 1 ustawy z o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu nadanym po powołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Organ administracji, uznał, że przepis ten w zakresie ustalonym przez wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. o sygn. akt P 27/07 nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie. Powołanym wyżej wyrokiem zaś Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał stwierdził, iż w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wystąpiło pominięcie legislacyjne, zawężające w sposób niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP krąg osób uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawodawca, bowiem pominął możliwość nabycia prawa do świadczenia przez osoby rezygnujące z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym. Przypisując ogromne znaczenie usankcjonowanemu prawnie obowiązkowi alimentacyjnemu, Trybunał uznał, iż skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego wybranie spośród osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie wyłącznie tej grupie prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno - ekonomicznym, lecz odnoszącą się do społecznego poczucia sprawiedliwości. Taka regulacja godzi dodatkowo w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną, wyrażone w art. 18 Konstytucji RP. Nawiązując do wcześniejszego wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. o sygn. akt P 23/05, Trybunał zwrócił uwagę, iż świadczenie pielęgnacyjne stanowi nie tylko formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej oraz zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych. Wskutek omawianego orzeczenia Trybunału doszło do zmiany ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym brzmienia art. 17 ust 1 na mocy ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 223, poz. 1456). Wówczas art. 17 ust. 1 otrzymał brzmienie, iż świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten nie ograniczył rozumienia obowiązku alimentacyjnego według art. 128 k.r.o. Mając na uwadze stanowisko Trybunału w sprawie P 27/07 należało przyjąć, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny nie został ograniczony wyłącznie do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 k.r.o. ale również do stosunków między małżonkami, uregulowanymi w art. 23 i art. 27 k.r.o. W świetle tych zapisów małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz, co istotne, do wzajemnej pomocy, pod pojęciem której należy rozumieć pomoc w sytuacjach wyjątkowych, jaką stanowi choroba czy niepełnosprawność. Ustawodawca nie posługuje się w stosunkach między małżonkami pojęciem obowiązku alimentacyjnego. Jednakże w orzecznictwie (wyrok SN z 24 sierpnia 1990r., sygn. I Cr 422/90, OSNC 1991, z.10-12, poz. 124), jak i w doktrynie przyjmuje się, że do obowiązków wynikających z art. 27 k.r.o. stosuje się przepisy dotyczące obowiązku alimentacyjnego bądź to w drodze analogii, bądź też wprost, przy uwzględnieniu istniejących różnic (vide: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz. Warszawa 2000, s. 118). W świetle powyższych rozważań należy, zatem uznać, iż również małżonek należy do kręgu osób, obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem, którego Trybunał Konstytucyjny łączy prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślenia przy tym wymaga, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny, jakim jest małżonek, znajduje swoje umocowanie w systemie nie tylko norm moralnych, ale i prawnych. Wymaga podkreślenia, że Trybunał zważył, iż stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wywrze skutki, co do innych przesłanek określających prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a szczególnie tej - określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Literalne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy może być podstawą do twierdzenia, iż w przypadku osoby wymagającej stałej opieki, która zawrze związek małżeński wyłączone jest prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osoby, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z pracy zarobkowej. Wykluczałoby to przyznanie świadczenia osobie, sprawującej opiekę nad małżonkiem. Taka interpretacja omawianego przepisu, w szczególności w kontekście orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, zdaniem składu sądu orzekającego w niniejszej sprawie, nie zasługuje na aprobatę. Przede wszystkim należy wskazać, że jeżeli prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyć będzie skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie. Zatem należy dokonać takiej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cytowanej ustawy, w myśl, której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 k.r.o., traci prawo do świadczenia z uwagi na zawarcie przez osobę wymagającą opieki związku małżeńskiego, jako że obowiązek sprawowania opieki ciążyć będzie na małżonku, który uzyska w konsekwencji prawo ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z pracy zarobkowej (por. wyrok WSA w Łodzi z 6.11.2008 r., sygn. akt II SA/Łd 814/08, WSA w Gdańsku w wyroku z 5.08.2009 r., sygn. akt II SA/Gd 319/09, wyrok WSA w Olsztynie z 25.09.2009, sygn. akt II SA/Ol 728/09). Podzielając przedstawione stanowiska należy zauważyć, że rzeczywiste znaczenie normy prawnej zawartej w przepisie art. 17 ust. 5 pkt 2 po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego i w kontekście cytowanej noweli z 18 października 2008r., poszerzającej krąg osób uprawnionych do otrzymywania przedmiotowego świadczenia, uległo zmianie. Wykładnia sądowa, którą zastosował Sąd orzekający w tej sprawie, ma charakter wykładni operatywnej, i zmierza do rezultatu wynikającego z takiego rozumienia prawa, które zapewnia jego spójność oraz konstytucyjność. Sąd jest zobowiązany wybrać taką interpretację normy ustawowej, która umożliwia najpełniejsze urzeczywistnienie norm, zasad i wartości konstytucyjnych (wyrok NSA z dnia 26 lutego 2009r. sygn. akt I OSK 533/08, niepublikowany). Reasumując, w aktualnym stanie prawnym, powstałym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. o sygn. akt P 27/07, stwierdzającego niezgodność art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją RP, okoliczność, iż skarżąca sprawuje opiekę nad małżonkiem nie stanowi podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co determinuje konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika GOPS w L. w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W ocenie Sadu nie zasługuje także na aprobatę pogląd wyrażony przez SKO, iż Skarżąca będąc w wieku emerytalnym i tak nie ma możliwości zarobkowania. W polskim systemie prawnym, nie istnieje przepis prawny zabraniający osobom w tym wieku podjęcia zatrudnienia. Skoro jednak, mąż Skarżącej wymaga stałej opieki, nie ma Ona praktycznie szansy poczynić jakichkolwiek kroków w tym kierunku. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni ocenę zawartą w niniejszym wyroku oraz wykładnię przepisów zastosowaną przez Sąd. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji /-/E. Kręcichwost-Durchowska /-/ M. Dybowski /-/ E. Makosz-Frymus JH