IV SA/Po 513/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska Sędziowie WSA Izabela Bąk - Marciniak (spr.) WSA Tomasz Grossmann Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2011 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] Decyzją nr [...] z dnia [...] lutego 2011 roku Prezydent Miasta L., w którego imieniu działał Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie, na podstawie art. 1 ust.1, art.17ust.5 pkt 2 lit.a ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255) odmówił przyznania R. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką H. S., posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagającą pomocy innej osoby w związku z niepełnosprawnością, z uwagi na fakt, iż H. S. pozostaje w związku małżeńskim z T. S.. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż wedle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozważane świadczenie przysługuje (1) matce lub ojcu, (2) innej osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9 poz. 59) ciąży obowiązek alimentacyjny i (3) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą, legitymującą się m.in. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a powoływanej ustawy wynika natomiast, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika tymczasem, iż H. S. jest żoną T. S., tym samym pozostawanie w związku małżeńskim stanowi przesłankę uniemożliwiającą przyznanie skarżącemu jako synowi świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzją nr [...] z dnia [...] kwietnia 2011 roku Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. – po rozpatrzeniu odwołania R. S. – utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, iż R. S. złożył wniosek w dniu [...].11.2010r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, a jego wniosek MOPR w L. oznaczył numerem [...]. Natomiast brat odwołującego – R. S. wniósł także dnia [...].11.2010r. o takie samo świadczenie ze względu na sprawowanie opieki nad ojcem T., jednakże jego wniosek organ I instancji oznaczył numerem [...]. Z tego wynika, że wniosek Rafała S. został złożony wcześniej i zastosować należało art.27 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto istotny jest także fakt, iż odwołanie Rafała S. od decyzji organu I instancji zostało przez organ II instancji uwzględnione i zachodzi duże prawdopodobieństwo, iż zostanie mu przyznane świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad ojcem T. S.. Wówczas to R. S. będzie się opiekował niepełnosprawnym ojcem niejako w zastępstwie małżonki H.. W takiej sytuacji odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego R. S. jest uzasadniona, bowiem stanowi o odmowie przyznania określonego prawa ze względu na możliwość pobierania świadczenia przez jego brata, które to świadczenie wynika z tego samego tytułu, a zostało wnioskowane wcześniej. Uznanie żądania skarżącego spowodowałoby niesłuszne wypłacenie dwóch świadczeń w oparciu o identyczną podstawę faktyczną, co stanowiłoby istotne naruszenie prawa. Skargę na powyższą decyzję złożył R. S. domagając się przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego nad chorą matką H.. W uzasadnieniu skargi m.in. podniósł, iż matka posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga całodobowej opieki. Faktycznie to on sprawuje opiekę nad matką, która jest po udarze mózgu, z zaawansowaną cukrzycą i silnym reumatyzmem, co nie pozwala jej na samodzielne funkcjonowanie i swobodne poruszanie się. Nie jest w stanie sama zapewnić sobie opieki, ani zajmować się tak samo chorym mężem T., nad którym opiekę sprawuje brat R.. Wszystkie czynności związane z toaletą, przygotowaniem posiłków, płaceniem rachunków, dojazdami do lekarzy spoczywają na skarżącym. Zarówno matka , jak i ojciec nie mogą pozostać sami przez dłuższą chwilę bez opieki, a jedna osoba nie jest w stanie zajmować się dwójką tak schorowanych ludzi. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą wcześniej w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228 poz. 2255). Zgodnie art. 17 ust. 1 tejże ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej: (1) matce lub ojcu, (2) innym osobom, na których według przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9 poz. 59) spoczywa obowiązek alimentacyjny, oraz (3) opiekunowi faktycznemu dziecka. Osoba, która wymaga opieki, powinna posiadać orzeczenie o niepełnosprawności ze wskazaniem na potrzebę stałej lub długotrwałej opieki bądź też pomocy innej osoby, związanej ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, oraz potrzebę stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca zastrzega jednak w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a powołanej ustawy, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m.in. wtedy, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje już w związku małżeńskim. Taka podstawa w ocenie organu I instancji miała miejsce w niniejszej sprawie, co również zdaniem organu II instancji stało się przesłanką wystarczającą do odmowy ustalenia i przyznania tego prawa skarżącemu i utrzymania w mocy decyzji organu I instancji. Z takim stanowiskiem organów w przekonaniu Sądu nie można się jednak zgodzić. Nie ulega jednak w ocenie Sądu wątpliwości, że H. i T. S. pozostają w związku małżeńskim. Na wstępie trzeba zauważyć, że w świetle przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny nie wynika jedynie z art. 128 tego kodeksu, lecz także z art. 27 kodeksu. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że małżonkowie są obowiązani, według sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą założyli. Tym samym nie ulega wątpliwości, iż pomiędzy małżonkami w czasie trwania małżeństwa istnieje więź alimentacyjna. Taki pogląd aprobowany jest zarówno orzecznictwie sądów powszechnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2000 roku, sygn. akt III CKN 1015/00, Lex nr 51875; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1997 roku, sygn. akt II CZ 55/97, Lex nr 50785; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1990 roku, sygn. akt I CR 422/09, Lex nr 3665), jak i sądów administracyjnych (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 25 listopada 2010 roku, sygn. akt IV SA/Po 769/10, Centralna baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia .nsa.gov.pl; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 25 listopada 2010 roku, sygn. akt II SA/Bd 1266/10, tamże; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 5 sierpnia 2009 roku, sygn. akt II SA/Gd 319/09, tamże). W myśl zaś art.128 krio obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Ponadto obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem... (art.129 krio). Z materiału zgromadzonego w aktach sprawy wynika ponadto, iż orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] marca 2008r., znak [...], H. S. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, a niepełnosprawność tą datuje się od [...]r. (orzeczenie w aktach administracyjnych organu I instancji). Wskazano także, iż w przypadku matki skarżącego istnieje konieczność korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. Matka skarżącego wymaga również stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób ze względu na znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji. Dotychczasowe uwagi prowadzą zatem do wniosku, iż skarżący w sposób niebudzący zastrzeżeń spełniała wymogi, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 cytowanej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sąd pragnie także wyraźnie podkreślić, iż w pełni podziela argumentację, zawartą w wyroku z dnia 18 lipca 2008 roku, sygn. akt P 27 /2007, Dz. U. Nr 138 poz. 872, w którym Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1 powoływanej ustawy o świadczeniach za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na potrzebę sprawowania opieki nad innym niż dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wyrok ten miał wprawdzie charakter zakresowy, co oznacza, że przepis badany przez Trybunał Konstytucyjny nie został uchylony w całości, lecz jego pewien sposób interpretacji został uznany za niedopuszczalny w świetle przepisów Konstytucji RP. Nie zmienia to jednak faktu, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego na gruncie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP mają charakter powszechnie obowiązujący i są ostateczne. Organy administracji publicznej powinny zatem uwzględniać ich treść w procesie stosowania prawa. Z tego też powodu wziąć trzeba pod uwagę konkluzje Trybunału, który orzekał wprawdzie tylko w stosunku do art. 17 ust. 1 cytowanej ustawy, lecz rozstrzygnięcie to niewątpliwie oddziałuje także na niniejszą sprawę. Jeżeli bowiem w wyroku TK z dnia 18 lipca 2008 roku uznano pozbawienie osób niebędących rodzicami dziecka prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za nielegalne zróżnicowanie podmiotów prawa, to tym bardziej należy przychylić się do stanowiska, że podobnie nieuprawniony charakter miała odmowa przyznania tego świadczenia osobie, sprawującej opiekę nad swoją matką. Trzeba bowiem zauważyć, że przepisy o świadczeniu pielęgnacyjnym, choć przyznają środki finansowe osobie pomagającej, to jako instytucja nakierowane są jednak głównie na dobro osoby wymagającej wsparcia. Tymczasem akceptacja poglądu organu I instancji prowadziłaby do nieuprawnionego zróżnicowania sytuacji osób niepełnosprawnych. Jeśli bowiem osoba, wymagająca pomocy, pozostawałaby w związku małżeńskim, to nie mogłaby ona uzyskać wsparcia ani od osoby, na której ciąży w stosunku do niej obowiązek alimentacyjny, ani też od małżonka. Trudności takich nie doświadczyłaby jedynie osoba niepozostająca w związku małżeńskim. Ten wniosek nie daje się jednak pogodzić założeniem o racjonalności ustawodawcy. Taki pogląd spotkał się z pełną aprobatą judykatury (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 września 2010 roku, sygn. akt I OSK 1000/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2010 roku, sygn. akt I OSK 115/10, tamże; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 kwietnia 2010 roku, sygn. akt I OSK 61/10, tamże). Nieuprawniona jest zatem taka wykładnia art.17 ust.5 pkt 2 lit.a u.ś.r. w związku z art.17 ust.1 ustawy, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art.128 krio, traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim (tak wyroku WSA w Olsztynie z dnia 11.03.2009r., II SA/Ol 61/09, Lex nr 533538). Ponadto norma prawna zawarta w art.17 ust.5 pkt 2 lit.a u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim wymaga dopełnienia przez dodanie wyrażenia : "o ile współmałżonek jest w stanie samodzielnie wykonywać czynności opiekuńcze w celu zaspokojenia codziennej egzystencji" (tak wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 10.03.2010r., IISA/Rz 922/09, Lex nr 606682). Niniejszy Sąd w pełni podziela stanowisko zawarte w powyższych orzeczeniach. Należy zauważyć, iż małżonek T. S. również jest osobą o orzeczonym znacznym stopniu niepełnosprawności, niezdolny do samodzielnej egzystencji,(które to okoliczności zostały udokumentowane w sprawie IV SA/Po 512/11) i nie jest wstanie sprawować opieki nad żoną H., gdyż sam jej potrzebuje. A zatem sens art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cytowanej ustawy polega jedynie na wskazaniu, że ciężar opieki nad niepełnosprawną osobą spoczywa przede wszystkim na jej małżonku, o ile jest w stanie tą opiekę sprawować. Jednak w wyniku samego faktu istnienia małżeństwa nie ustaje wobec tego podstawa do uzyskania świadczenia przez osobę – uprawnioną do alimentacji, która dotychczasowo pomagała niepełnosprawnemu. Taka wykładnia koresponduje też z podkreśleniem przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 roku szczególnej doniosłej społecznie roli, pełnionej w ramach obowiązku alimentacyjnego. Konkluzja ta znajduje ponadto swoje odzwierciedlenie także w art. 18 Konstytucji RP, na mocy którego małżeństwo i rodzina wzięte są pod ochronę Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego też w ocenie Sądu po ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny zbadać, czy w świetle poczynionych ustaleń skarżącemu R. S. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w świetle art.17 ust.1 pkt 2 u.ś.r. w związku z rezygnacją z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką H. S., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tym bardziej, iż ustawa nie ogranicza jakoby świadczenie pielęgnacyjne mogła pobierać jedynie jedna osoba w rodzinie - dziecko, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do rodzica. Należy również podkreślić, iż przepis art.27 u.ś.r. nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie, a który błędnie powołał organ II instancji w uzasadnieniu decyzji. Przepis ten dotyczy zbiegu prawa rodziców, opiekunów dziecka do świadczeń rodzinnych, które wypłaca się temu z rodziców, opiekunów dziecka, który pierwszy złożył wniosek. Należy zauważyć, iż w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie świadczenia rodzinnego złożył syn R. S. w związku z opieką nad chorą matką H.. W sprawie zaś o sygnaturze IV SA/Po 512/11 oddzielny wniosek złożył syn R. S. w związku ze sprawowaną odrębnie opieką nad chorym ojcem T.. A zatem Sąd nie dopatrzył się tu sytuacji zbiegu prawa dwóch osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny do jednego świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji Sąd zmuszony był w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270) do uchylenia decyzji organów obu instancji. .Ponownie rozpoznając sprawę organy powinny uwzględnić dotychczasowe uwagi Sądu, zwłaszcza te, odnoszące się do właściwego zbadania przesłanek dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu. ja