IV SA/Po 85/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska po rozpoznaniu w dniu 06 listopada 2018r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 września 2018 r. w sprawie ze skargi R. P. na decyzję Inspektor Nadzoru Budowlanego z dnia [...] listopada 2017r. Nr [...] w przedmiocie obowiązku rozbiórki postanawia 1. zmienić zaskarżone postanowienie i ustanowić dla R. P. radcę prawnego, którego wyznaczy Okręgowa Izba Radców Prawnych w P., 2. w pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy. Zaskarżonym postanowieniem referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił przyznania R. P. prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz ustalił, R. P. prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną i synem. Wnioskodawca oświadczył, że posiada dom o pow. [...] m2 (wartość ok. [...] zł.) oraz działki o nr. ewid. [...], [...] i [...] o pow. 0,0286 ha, działki nr [...], [...] o pow. 0,0718 ha, oraz udział [...] części we własności działek [...], [...] [...], [...], [...] o wartości [...] zł. Wśród wierzytelności wnioskodawca wymienił sprawę prowadzoną przymuszenie do zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości przez Gminę O. o pow. 0,2499 ha, którą kupił w 2004r. na mocy przetargu, a której własności gmina nie chce przenieść. Dalej skarżący wyjaśnił, że posiada z żoną rozdzielność majątkową, lecz dzieli się kosztami utrzymania syna i rachunków związanych z życiem i utrzymaniem domu. Zgodnie z deklaracją wnioskodawcy obecnie z uwagi na brak środków większą część kosztów utrzymania ponosi żona – jego źródło utrzymania stanowi szklarnia i dochód ze sprzedaży pomidorów, ogórków i prace dorywcze przynoszące dochód w kwocie [...]zł. miesięcznie. Wnioskodawca poinformował, że obecnie szuka gruntów pod dzierżawę, by skorzystać z ubezpieczenia w KRUS. Wnioskodawca opisując swą sytuację majątkową przedstawił wydatki na podatek od nieruchomości ([...] zł/rok), energię ([...] zł./2 m-ce), gaz ([...] zł./2 m-ce), koszty ogrzewania ([...] zł./2 m-ce sezonu grzewczego), wyżywienie ([...] zł./mc w tym koszty diety bezglutenowej syna), środki czystości i higieny ([...] zł./mc), ubrania ([...] zł./mc), leki ([...] zł./mc). W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy skarżący pismem z dnia [...] września 2018r. wyjaśnił, że posiada konto w PKO SA Banku [...]; nie posiada lokat ani innych oszczędności. Dołączył kopie umowy dzierżawy gruntu i oświadczenie żony, z którego wynika, że nie posiada ona żadnych lokat bankowych, kart kredytowych i posiada rozdzielność majątkową z mężem. Żona wnioskodawcy oświadczyła nadto, że pracuje w E. F., a [...] października 2018r. wyprowadza się z aktualnego miejsca zamieszkania i wedle uzgodnienia z mężem będzie łożyć [...] zł. na utrzymanie dziecka i nie będzie pomagać w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy przywołując przepisy art. 245 § 1 i § 2 oraz art. 246 §1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia [...] sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018r. poz. 1302 ze zm.– dalej "P.p.s.a.") wskazał istotę i przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Referendarz sądowy podkreślił, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 §1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że wnioskodawca powinien poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Ponadto udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest także formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne oraz przepisy prawa referendarz przyjął, że wnioskodawca nie wyjaśnił w pełni swojej sytuacji finansowej, gdyż wbrew wezwaniu nie przedłożył pełnej dokumentacji pozwalającej na ustalenie kondycji finansowej swojej rodziny. W ocenie orzekającego w sprawie referendarza skarżący przedstawił swój stan majątkowy w taki sposób, aby wykazać swoją sytuację majątkową jako ciężką, a w konsekwencji, uzasadniającą uwzględnienie jego wniosku. Nadto referendarz wyjaśnił, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu, między innymi, o stosowanie art. 27 K.r.o. Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Powyższe uniemożliwiło ustalenie rzeczywistej sytuacji finansowej wnioskodawcy, co skutkować musiało odmową przyznania prawa pomocy, gdyż w przedmiotowej sprawie wnioskodawca nie wykazał zaistnienia przesłanek z art. 246 §1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Skarżący R. P. w zakreślonym terminie wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego wskazując, że jego sytuacja materialna została źle oceniona, znajduje się w konflikcie z żoną i zwrócenie się do niej o dokumenty, które żądał referendarz kończy się kłótnią i groźbą rozwodu. Odmowa przyznania prawa pomocy odbierze mu prawo do obrony, bo nie będzie mógł złożyć "odwołania". Do sprzeciwu dołączył zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego żony i wniósł o zwrócenie się przez Sąd bezpośrednio do jego żony o wymagane dokumenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6–8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą Sądu jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie sprawy z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Po rozpoznaniu sprzeciwu wniesionego w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że sprzeciw ten zasługuje na częściowe uwzględnienie, ale z innych przyczyn niż to podnosi żalący się. Stosownie do treści art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 tej ustawy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu, w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje wykonalność tego orzeczenia. Rozpoznając sprzeciw Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Natomiast zgodnie z treścią art. 245 § 1 - § 3 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W zakresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. o zwolnienie do kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Zgodnie z regulacją art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd decydując o udzieleniu stronie prawa pomocy w tym zakresie, musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Poddając analizie sytuację strony skarżącej, Sąd podziela stanowisko referendarza sądowego, że nie może być ona oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka. Zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Oboje małżonkowie – w myśl art. 23 cyt. ustawy – obowiązani są m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonek ma obowiązek udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. To, że małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to mąż nie może pomóc żonie w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.). W niniejszej sprawie skarżący nie podnosił, aby związek małżeński został rozwiązany przez rozwód. Zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej oraz nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są do wzajemnej pomocy. Oceniając zatem ich wspólną sytuację należy dostrzec, że aktualnie skarżący uzyskuje dochód w łącznej wysokości około [...] zł miesięcznie ze sprzedaży płodów rolnych i prac dorywczych oraz [...] zł na utrzymanie syna. Na rachunek bankowy skarżącego w okresie od marca do lipca 2018r. nie wpłynęły żadne środki, a saldo końcowe wyniosło -0,28 zł. Żona wyprowadziła się i nie partycypuje w kosztach utrzymania domu, gdyż należy on do Skarżącego. Wydatki te ponosi zatem w całości sam skarżący, a nadto znaczne koszty utrzymania syna. Nadto, żona skarżącego pracuje w oparciu o umowę świadczenie usług, zobowiązana jest do zwrotu należności przekraczających [...] zł. Te jednak nie mają pierwszeństwa przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Pomimo wezwania skarżący nie przedłożył dokumentów ani oświadczeń co wysokości dochodów jakie aktualnie uzyskuje żona skarżącego, ani wyciągów z jej rachunków bankowych obrazujących wysokość środków jakimi rzeczywiście dysponuje. Przy czym Sąd wskazuje, że to rolą wnioskodawcy, który zwraca się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy jest wykazania sytuacji finansowej jego i jego żony, Sąd nie zwraca się zatem do innych osób i podmiotów o wykazania sytuacji finansowej i materialnej wnioskodawcy. Brak uzupełnienia wniosku o wymagane dokumenty i oświadczenia obciążają wnioskodawcę podjęciem wobec niego negatywnych skutków. W związku z powyższym, zasadnie referendarz ocenił tę sytuację na podstawie ustaleń dokonanych przy ocenie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Podzielić należy stanowisko referendarza sądowego, że dokonana ocena stanu majątkowego możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego skarżącego uniemożliwia przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Sądu brak zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, na które na obecnym etapie postępowania składa się wpis sądowy od skargi kasacyjnej w kwocie [...]zł nie spowoduje w ocenie Sądu uszczerbku w środkach utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny. Skarżący zamierzając wnieść skargę kasacyjną ma też czas by zebrać środki finansowe w wymaganej wysokości na ten właśnie cel. Zaś co do wniosku o ustanowienie radcy prawnego, Sąd uznał, że zasługuje on na uwzględnienie, ale z innych przyczyn niż podnosił skarżący. W piśmiennictwie wyrażany jest pogląd, iż w przypadku ubiegania się przez stronę o ustanowienie pełnomocnika, sytuacja majątkowa strony nie może być jedynym kryterium rozstrzygającym o ustanowieniu pełnomocnika. Takim kryterium, którego ustawa wprost nie wskazuje, powinno być ustalenie, czy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości dochodzenia swych spraw. Takie niebezpieczeństwo jest realne, jeżeli podjęcie określonych czynności przez stronę uzależnia się od udziału profesjonalnego pełnomocnika (zob. B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2011, s.735). Zatem mając na uwadze, że na obecnym etapie postępowania zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu wiąże się z koniecznością podjęcia działań przez profesjonalnego pełnomocnika, zasadnym będzie ustanowić dla niego radcę prawnego. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 260 § 1 i 3 P.p.s.a. orzekł, jak w punkcie 1 i 2 postanowienia. Zgodnie z art. 260 § 3 P.p.s.a. Sąd rozpoznaje sprawę w zakresie prawa pomocy na posiedzeniu niejawnym.