I SA/Rz 668/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Panek po rozpoznaniu w dniu 22 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. N. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I SA/Rz 668/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skarg R. N. na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej . z dnia [...] maja 2015 r., o numerach: - [...], w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, w sprawie dotyczącej podatku od towarów i usług za wrzesień 2012 roku, - [...], w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, w sprawie dotyczącej podatku w podatku od towarów i usług za grudzień 2012 roku, - [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, w sprawie dotyczącej podatku od towarów i usług za styczeń 2013 roku, - [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, w sprawie dotyczącej podatku od towarów i usług za luty 2013 roku, - [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, w sprawie dotyczącej podatku od towarów i usług za marzec 2013 roku, - [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, w sprawie dotyczącej podatku od towarów i usług za kwiecień 2013 roku, - [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, w sprawie dotyczącej podatku od towarów i usług za maj 2013 roku, - [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, w sprawie dotyczącej podatku od towarów i usług za czerwiec 2013 roku, - postanawia - 1. uchylić postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 15 września 2016 r. o sygn. akt I SA/Rz 668/16, 2. odmówić przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a." postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I SA/Rz 668/15, postanowieniem z dnia 15 września 2016 r. o sygn. akt I SA/Rz 668/15 utrzymał w mocy ww. postanowienie, powołując się na art. 260 § 1 p.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania postanowienia. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie powinny mieć zastosowanie przepisy p.p.s.a dotyczące prawa pomocy w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2015 r., poz. 658), gdyż postępowanie sądowe zostało wszczęte 25 czerwca 2015 r. (art. 2 ustawy zmieniającej). Stosownie do treści art. 260 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r.) wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy, który nie został odrzucony ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie. Wobec powyższego należy uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wydając postanowienie z dnia 15 września 2016 r. nie mógł utrzymać w mocy postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 sierpnia 2016 r. W konsekwencji należy uznać, że postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 15 września 2016 r. I SA/Rz 668/15 jest nieprawidłowe i na podstawie art. 165 p.p.s.a. orzec jak w punkcie 1 niniejszego postanowienia. Przechodząc do zbadania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy należy wskazać, że R. N. (dalej: skarżący) wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie i ustanowienie dla niego radcy prawnego. W złożonym, w związku z tym wnioskiem, oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe (skarżący nie wskazał nikogo w pozycji nr 6 wniosku), nie uzyskując żadnych dochodów (brak dochodów zadeklarował w pozycji nr 10 wniosku). Oprócz tego zaznaczył, że jego majątek stanowi dom o pow. 250 m2 i wartości 250 000 zł, działka o pow. 8 arów (zajęta przez komornika), a także paleciarka, która również została zajęta w postępowaniu egzekucyjnym. Wskazując listę swoich zobowiązań wnioskodawca podał, że jego dług względem Urzędu Skarbowego wynosi 130 000 zł, ZUS 40 000 zł, a kontrahentom jest winien ok. 50 000 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że zamieszkuje wraz z żoną i małoletnią córką, we wspólnym gospodarstwie domowym, w mieszkaniu zakupionym na kredyt przez żonę. Jej miesięczny dochód wynosi, według skarżącego, ok. 3 500 zł, jednakże aktualnie wystąpiła ona o orzeczenie separacji, ze względu na jego problemy finansowe. Oprócz tego, w przedmiotowym uzasadnieniu, skarżący zadeklarował, że osiąga miesięczny dochód w wysokości ok. 500 zł, z tytułu pośrednictwa handlowego. W związku z tym spłaca jedynie należności tytułem grzywny, w wysokości ok. 500 zł miesięcznie oraz uiszcza podatek od nieruchomości, w wysokości 120 zł. Pozostałe zaś koszty utrzymania i koszty spłaty kredytu (1 000 zł miesięcznie) ponosi jego żona. Niezależnie od powyższego skarżący podkreślił, że koszty skorzystania z usług zawodowego pełnomocnika w P., to koszt około 3 200 zł, nie stać go więc na poniesienie tego rodzaju wydatku. W piśmie procesowym z dnia 9 sierpnia 2016 r. skarżący stwierdził, że jest osobą bezrobotną i nieaktywną zawodowo. Przyznał jednak, że pełni funkcję "społecznego prezesa" sp. z o.o., w której posiada 10 % udziałów. Spółka ta, stanowiąca własność jego żony, nie przynosi dochodów, w związku z tym rozważa ona jej zamknięcie. Odnośnie relacji z żoną skarżący zaznaczył, że w związku z wystąpieniem przez nią o separację, nie układają się one poprawie, dlatego też korzysta z pomocy rodziców (stołuje się u rodziców), w dodatku żona, u której "grzecznościowo" zamieszkuje, rozważa odwołanie go z funkcji prezesa spółki. Skarżący nadmienił również, że nie zna wysokości dochodów żony. Skarżący nie przedłożył kopii swojego zeznania podatkowego, o które był wzywany, w związku z poprzednim wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, tłumacząc się nieuregulowaniem należności wobec osoby prowadzącej jego księgowości, która w związku z tym odmawia mu wydania tego dokumentu. Wpisy od skarg kasacyjnych w przedmiotowych sprawach wynoszą łącznie 800 zł. Postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I SA/Rz 668/15 referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Nie zgadzając się ze stanowiskiem referendarza skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu podkreślił, że we wnioskach i wyjaśnieniach podawał rzeczywisty stan faktyczny, który odpowiadał prawdzie obiektywnej. Podkreślił, że nie miał zamiaru wprowadzać Sądu w błąd. Podał, że zapłacił wpis od skargi w kwocie 800 zł z kartu debetowej żony, nie stać go jednak na opłacenie fachowego pełnomocnika. W tym miejscu należy zauważyć, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu (W. Chróścielewski, J.P. Tarno: Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004). A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez stronę powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpoznaje złożony w sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy ustalając czy spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy określona w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z treścią powołanego wyżej przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdują się w trudnej sytuacji finansowej. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd musi rozważyć z jednej strony - interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy również zaznaczyć, że strona wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Z uwagi na wyjątkowy charakter prawa pomocy, finansowany ze środków publicznych (Skarbu Państwa), okoliczności dotyczące przyznawania prawa pomocy nie mogą budzić wątpliwości, a jeżeli tak jak w przypadku skarżącego wystąpią – podlegają czynnościom sprawdzająco – kontrolnym. Ich weryfikacji służy art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zgodnie z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 2014 r. II FZ 1294/14, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Informacje na temat możliwości płatniczych powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Jeżeli zawarte we wniosku dane okażą się niewystarczające lub budzą wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Brak udzielenia na nie odpowiedzi pośrednio może więc świadczyć, że oświadczenie zawarte w formularzu PPF nie jest w pełni zgodne z rzeczywistością, bądź w sposób niezamierzony albo celowy dotknięte było brakami, których skarżący w sprzeciwie nadal nie usunął. W dalszym ciągu nie ustosunkował się bowiem do treści wezwania, powołując się na pierwotnie złożone oświadczenie, które w ocenie Sądu nie może być uznane za wystarczające do udzielenia wsparcia w ramach prawa pomocy. Podanie żądanych informacji ma oczywiście charakter dobrowolny gdyż bez wątpienia stanowi pewną ingerencję w sferę prywatności, niemniej jednak osoba ubiegająca się o prawo pomocy musi się z takim liczyć, a w przypadku nieudzielenia odpowiedzi na kierowane do niej wezwanie, przewidywać duże prawdopodobieństwo niekorzystnego rozstrzygnięcia. Odmienne uznanie stawiałoby ją w uprzywilejowanej sytuacji względem osób które zdecydowały się na pełną współpracę z Sądem, a taka sytuacja nie może być akceptowana. Podkreślenia ponownego wymaga, że prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i z tego względu może być przyznane tylko, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe, także z uwzględnieniem możliwości uzyskania pomocy od dalszej rodziny lub osób trzecich. Subiektywne przekonanie skarżącego o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego jest więc niewystarczające. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym jest możliwe tylko w wypadku, gdy skarżący nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi. Przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika nie może być brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą. W ocenie Sądu brak jest podstaw do stwierdzenia, że skarżący wykazał, że spełnia przesłanki uzyskania wsparcia w postaci prawa pomocy, chociażby w zakresie częściowym. Ocena taka wynika przede wszystkim z tego, że składane przez niego oświadczenia, niekompletne i wybiórcze, są wewnętrznie sprzeczne, co musi skutkować odmową przyznania im atrybutu wiarygodności. W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu, skarżący stwierdza, w odpowiednich rubrykach, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie uzyskując żadnych dochodów. Jednakże już w uzasadnieniu wniosku, zamieszczonym na tym samym formularzu, zaznacza, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, a miesięczne jego dochody wynoszą 500 zł, z kolei dochody żony 3 500 zł. Następnie jednak, w piśmie procesowym z 9 sierpnia 2016 r., skarżący ponownie przeczy swoim wcześniejszym wyjaśnieniom, gdyż podkreślając swoje złe relacje z żoną stwierdza, nie zna jej dochodów, a mieszka u niej jedynie grzecznościowo. Dodatkowo skarżący mimo, że skonfliktowany z żoną, bez wynagrodzenia sprawuje funkcję prezesa w spółce, której większość udziałów należy do niej, albowiem on sam posiada jedynie 10 % tychże udziałów. Mając na uwadze przytaczane przez skarżącego okoliczności, sprzeczne i niejasne, nie sposób jest stwierdzić ani czy prowadzi on ze swoją żoną wspólne gospodarstwo domowe, ani też jakie są ich wzajemne relacje oraz wysokość uzyskiwanych przez obojga dochodów. Podobnie brak jest logicznego uzasadnienia dla faktu, że skarżący, powołujący się na brak jakichkolwiek dochodów, lub uzyskiwanie jedynie dochodów w minimalnej wysokości, sprawuje nieodpłatnie funkcje prezesa zarządu spółki, należącej do jego żony, z którą pozostaje w nienajlepszych stosunkach. W ocenie Sądu na wiarę nie zasługują również twierdzenia skarżącego, co do braku dochodów wyżej opisanej spółki, trudno bowiem przyjąć, że wraz z żoną prowadzi działalność, której efektem jest jedynie uszczuplenie ich majątku. Weryfikacja tych twierdzeń możliwa byłaby zaś jedynie na podstawie deklaracji VAT, składanych przez spółkę, skarżący jednak, powołując się na stanowisko swojego księgowego, odmawiającego mu wydania tych dokumentów, nie przedłożył stosownych deklaracji, do czego był wzywany zarządzeniem z 23 czerwca 2016 r. Zdaniem Sądu nawet na podstawie tych szczątkowych i niejasnych informacji, zawartych w oświadczenia skarżącego, stwierdzić można, że dysponuje on majątkiem o określonej i wymiernej wartości, w postaci między innymi domu, który nie służy mu do zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, gdyż mieszka u żony, a także udziałów w sp. z o.o., oraz ruchomości, w którym to majątku wymagalne na obecnym etapie postępowania koszty, znajdą bez wątpienia pełne pokrycie. Ponadto, jak sam podał w uzasadnieniu sprzeciwu, uiścił wpis sądowy w wysokości 800 zł, o którego zwolnienie pierwotnie wnioskował, co zdaniem Sądu świadczy o tym, że posiada jednak możliwości płatnicze lub chociażby możliwość zdobycia środków finansowych od rodziny. W związku z powyższym Sąd, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 2 sentencji postanowienia.