II SA/Rz 1022/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosków M. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2012 r. Nr [...] w przedmiocie scalenia gruntów postanawia odmówić przyznania wnioskodawcy prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. M. B. w terminie do uiszczenia wpisu w kwocie 200 zł. od skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2012 r. Nr [...] – wskazując na trudną sytuację finansową podyktowaną kosztami swojego leczenia i utrzymania studiującej córki, a także podeszłym wiekiem (76 lat), wniósł o zwolnienie go z należnych opłat. W złożonym w wyniku wezwania urzędowym formularzu PPF, obowiązującym osoby fizyczne ubiegające się w postępowaniu sądowoadministracyjnym o prawo pomocy, zawnioskował o przyznanie mu zwolnienia od kosztów sądowych. W terminie do złożenia tego wniosku nadesłał również kolejny formularz PPF, w którym dodatkowo zwrócił się o ustanowienie adwokata. Wg zawartych w nich informacji, pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz ze studiującą w P. córką. Źródło ich utrzymania stanowi pobierana przez niego emerytura wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym (1930 zł.) oraz renta córki po zmarłej w 2012 r. matce (158 zł.). Ponoszone w skali miesiąca wydatki obejmują utrzymanie córki na studiach – ok. 1 tys. zł., zakup leków – 350 zł., opłaty za telefon, gaz, energię elektryczną, wodę i odpady – ok. 200 zł. oraz podatek "gruntowy" – 190 zł./kwartał /"rachunki wszystkie ok. 400 zł. miesięcznie"/. Dodatkowo pomaga drugiej bezrobotnej córce, opłacając jej mieszkanie i rachunki. Jako posiadany majątek skarżący wykazał dom o pow. 100 m² wraz z budynkami gospodarczymi i nieruchomością rolną o pow. 1,43 ha. Wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia i wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, skarżący w pisemnych wyjaśnieniach i dołączonym do nich kolejnym wnioskiem PPF podtrzymał wcześniejsze żądanie co do przyznania wnioskowanego prawa pomocy (akcentując zwłaszcza potrzebę ustanowienia adwokata). Wskazał wysokość miesięcznych wydatków przeznaczanych przez siebie na zakup żywności – ok. 200 zł., utrzymanie i eksploatację samochodu (Opel Vectra, rok prod. 1998) – ok. 130 zł., opał w okresie zimowym – ok. 900 zł., wyszczególniając również kwotowo wydatki związane z utrzymaniem studiującej córki (akademik – 350 zł., żywność – 300 zł., materiały edukacyjne – 200 zł., koszty dojazdów i komunikacji miejskiej – 150 zł.). Wyjaśnił, że posiadaną przez siebie nieruchomość rolną z uwagi na wiek oraz stan zdrowia wydzierżawił (z tego powodu nie otrzymuje żadnych korzyści i dopłat). Oświadczył też, że nie posiada konta bankowego ani żadnych oszczędności. Mając powyższe na uwadze stwierdzono, co następuje: Dochodzone przez M. B. prawo pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata dotyczy przyznania mu tego prawa w zakresie całkowitym, czego warunkiem jest wykazanie braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania - art. 245 § 2 w/z z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – określanej dalej jako P.p.s.a. Osobie fizycznej może być także przyznane prawa pomocy w zakresie częściowym (obejmujące zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie zastępcy prawnego), co uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny – art. 245 § 3 w/z z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Dokonana na podstawie udzielonych informacji ocena sytuacji materialnej M. B., mimo akcentowanych przez niego "trudności finansowych" i "ciężkiej sytuacji", nie wykazuje spełnienia żadnej z powyższych przesłanek. Podyktowane jest to następującymi okolicznościami: 1. Ugruntowanym w orzecznictwie sądowym stanowiskiem, że przyznanie prawa pomocy szczególnie w zakresie całkowitym /a więc objętym wnioskiem/ ma charakter zupełnie wyjątkowy i powinno być stosowane w stosunku do osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, np. względem bezrobotnych, pozbawionych ze względu na okoliczności życiowe jakichkolwiek środków do życia lub gdy środki te są bardzo ograniczone (tak m.in. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2010 r. I OZ 819/10 i z dnia 19 października 2010 r. I OZ 789/10, postanowienie WSA w Warszawie z dnia 12 maja 2010 r. I OZ 336/10); M. B. wobec zabezpieczonych potrzeb mieszkaniowych oraz stałych i do tego nie najniższych dochodów zaspokajających wszystkie niezbędne wydatki jego i studiującej córki do takich osób bez wątpienia się nie zalicza, 2. Brakiem wykazania przez wnioskodawcę, że wraz z pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym studiującą córką cierpią jakikolwiek niedostatek i że jednorazowe poniesienie przez niego kosztów postępowania (kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika) będzie wiązało się dla nich nie tylko z uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu, ale z jakimkolwiek uszczerbkiem. Wyraźnego zwrócenia uwagi wymaga, że pojęcie uszczerbku dla koniecznego utrzymania nie jest utożsamiane z zagrożeniem zaspokojenia wszystkich normalnie ponoszonych wydatków, lecz wyłącznie najważniejszych, zaspokajających podstawowe potrzeby życiowe (żywność, opłaty związane z utrzymaniem domu, koszty leczenia, edukacji dzieci). Zasadniczo nie obejmują one wydatków związanych z użytkowaniem pojazdów mechanicznych (zakup paliwa, koszty napraw, ubezpieczenia), jak też wsparciem finansowym udzielanym innym, chociażby bardzo bliskim członkom rodziny, które jednak nie prowadzą z osobą ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy wspólnego gospodarstwa domowego /w przypadku M. B. dotyczy to jego drugiej, mieszkającej oddzielnie córki/. O ile znajduje to całkowite uzasadnienie i zrozumienie w czysto ludzkich relacjach łączących blisko spokrewnione ze sobą osoby a znajdujące wyraz w chęci wzajemnej pomocy i wspierania, to z punktu widzenia ustawowego obowiązku ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie (art. 199 P.p.s.a) i opisanych przesłanek przyznawania prawa pomocy, nie może być uwzględnione. W kontekście ustawowych regulacji normujących instytucję prawa pomocy, przyznawanie tego prawa pozostaje w ścisłym związku z możliwością poniesienia kosztów postępowania i ewentualnie wynikającym z tego uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania, ale odnoszonym wyłącznie do osoby wnioskującej i tych, z którymi prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe. W opisanej zatem sytuacji brak jest podstaw, aby dochody skarżącego kwalifikować jako źródło zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych zamieszkującej i prowadzącej odrębne gospodarstwo córki, względem której nie ciąży obecnie na nim prawny obowiązek dostarczania środków utrzymania, a która jeżeli znajduje się w niedostatku, może skorzystać np. ze wsparcia powołanych do tego instytucji (w tym ośrodka pomocy społecznej). Stanowisko takie odzwierciedla postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r. II OZ 1054/11, zgodnie z którym "nie bierze się pod uwagę wydatków związanych z pomocą świadczoną innej osobie np. matce, jeśli nie zostanie wykazane, że prowadzi się z nią wspólne gospodarstwo domowe, ani też jakie są chociaż w przybliżeniu koszty związane z tą pomocą" /skarżący wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia obejmującego m.in. wykazanie sygnalizowanych przez siebie wydatków związanych z opłacaniem mieszkania i rachunków niepracującej córce, w żaden sposób nie odniósł się do tej kwestii/. Z uwagi na opisane powyżej okoliczności nie stwierdzono więc zależności pomiędzy przedstawioną przez skarżącego sytuacją materialno – finansową a brakiem po jego stronie możliwości wywiązania się bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania z obowiązku poniesienia kosztów związanych z udziałem w sprawie. Nie są one wygórowane względem jego możliwości finansowych, a jako związane z poszczególnymi etapami postępowania, są rozłożone w czasie i przez to mniej obciążające dla domowego budżetu. W przypadku skarżącego źródeł ich pokrycia można dodatkowo upatrywać w środkach zaoszczędzonych na utrzymaniu studiującej córki (z uwagi na okres wakacyjny) oraz z uwagi na porę roku, brakiem obciążenia (a przynajmniej nie w pełnym stopniu) wydatkami na ogrzewanie. Niezależnie od powyższego, w przypadku wnioskodawcy istnieje jeszcze jedna istotna przeszkoda do pozytywnego załatwienia jego wniosku w części dotyczącej ustanowienia adwokata. Podyktowana jest ona wyraźnym brzmieniem art. 246 § 3 P.p.s.a., zgodnie z którym "Adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym". W aktach sądowych sprawy zalega opatrzony datą 13 listopada 2012 r. dokument pełnomocnictwa, na podstawie którego M. B. (wraz z innymi skarżącymi) upoważnił do działania w sprawie w swoim imieniu adw. L. M. Zgodnie z powołanym wyżej przepisem, sam fakt ustanowienia w sprawie przez wnioskodawcę fachowego pełnomocnika z wyboru - bez względu na sytuację materialną - automatycznie wyklucza możliwość jego ustanowienia w ramach prawa pomocy. Samo w sobie przeczy to też dopuszczalności uznania, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (a tym samym, że spełnia ustawowy warunek przyznania mu prawa pomocy w pełnym dochodzonym zakresie), gdyż albo już na ustanowienie adwokata wygospodarował pewne środki finansowe (wraz z innymi osobami), albo też oceniając swoje możliwości finansowe liczył się z taką potrzebą w przyszłości. Wspólne udzielenie pełnomocnictwa adwokatowi przez kilkanaście skarżących osób o zbieżnych interesach w sprawie zapewne będzie miało także przełożenie na wysokość należnego mu wynagrodzenia, a tym samym na minimalizację ponoszonych przez każdą z nich z tego tytułu wydatków. Ubocznie należy zwrócić uwagę wnioskodawcy na treść art. 200 P.p.s.a., zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji, przysługuje skarżącemu od organu który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw. Z braku zatem podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy (tak w całości, jak i w części), na podstawie art. 246 § 1 i 3 w związku z art. 245 § 2 i 3, art. 255 oraz art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.