II SA/Rz 1886/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie NSA Stanisław Śliwa AWSA Karina Gniewek – Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 marca 2022 r. sprawy ze skargi K. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala - Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: "Kolegium"), decyzją z dnia [...] października 2021 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735, dalej: "K.p.a.") oraz art. 17 ust. 1a pkt 4, ust. 1b pkt 1, pkt 2 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej: "u.ś.r."), po rozpoznaniu odwołania K.P. (dalej: "Skarżąca") od decyzji Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt") z dnia [...] czerwca 2021 r. znak: [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem, utrzymało w mocy decyzję Wójta w całości. W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że w dniu 29 kwietnia 2021 r. Skarżąca (reprezentowana przez adwokata) wniosła o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad ojcem. Z treści załączonego do wniosku orzeczenia z dnia 10 lutego 2021 r. wynika, że ojciec uznany został za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym daty niepełnosprawności nie da się ustalić. Wymagający opieki pozostaje w związku małżeńskim. Małżonka złożyła oświadczenie, że nie jest w stanie sprawować opieki z uwagi na przebyty zabieg chirurgiczny oraz leczenie neurologiczne. Wójt odmawiając przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego powołał się na brak spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. u.ś.r. W odwołaniu Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1 b u.ś.r. bez uwzględniania okoliczności wywołanych wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/13 a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP oraz błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt. 2a u.ś.r. stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Kolegium utrzymując w mocy decyzję Wójta wskazało, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny wywodzony jest z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W związku z powyższym małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością noszącą cechy obowiązku alimentacyjnego, co łączy się z prawem ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Pogląd ten wywodzony jest także z treści art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Tym samym to na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Podkreśliło, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit, a u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. Kryterium, które ustawodawca wskazał bezpośrednio w powyższym przepisie, jako świadczące o braku możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka, jest orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jedynie wówczas, gdyby żona (matka Skarżącej) nie była w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec męża (ojca) na podstawie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium zakwestionowało natomiast pogląd Wójta co do wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13. Wskazało na ukształtowany w orzecznictwie pogląd, że skoro na mocy wskazanego wyroku stwierdzona została w oznaczonym zakresie niezgodność powyższego przepisu z Konstytucją, to okoliczność ta, jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne. W skardze Skarżąca reprezentowana przez adwokata, wniosła o uchylenie decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie, przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucono rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez matę skarżącej, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez Kolegium prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy ma stanowić formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga jest nieuzasadniona. I. Stan sprawy jest następujący. Wnioskiem z daty [...], dnia 23 kwietnia 2021 r. Skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku niepodejmowaniem zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do wniosku dołączono m.in. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności ojca oraz zaświadczenie lekarskie dotyczące stanu zdrowa matki (żony osoby wymagającej opieki). Po przeprowadzeniu wywiadu Wójt, decyzją z dnia 22 czerwca 2021 r., odmówił przyznania świadczenia w związku z opieką na niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, gdyż nie da się ustalić, kiedy powstała niepełnosprawność u ojca Wnioskodawczyni oraz z uwagi na pozostawanie ojca w związku małżeńskim z o osobą, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Po rozpoznaniu odwołania pełnomocnika Skarżącej, Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Nie podzieliło jednak argumentacji odnośnie do wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., ale zgodziło się z twierdzeniami, że skoro osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, to Skarżącej świadczenie nie przysługuje (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r.). Decyzja ta stanowi przedmiot skargi. II. W rozpoznawanej sprawie Kolegium zasadnie wskazało na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r, sygn. K 38/13 w zakresie kierunku interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. i trafnie przyjęło, że brak możliwości wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie skutkuje podstawą do odmowy przyznania świadczenia. III. Materialnoprawną podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie na tle tego przepisu zawierającego negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ukształtowały się dwa poglądy. Według pierwszego, opartego na wykładni rozszerzającej, dopuszczono możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności w związku ze sprawowaniem opieki na nad osobą niepełnosprawną w sytuacji, gdy współmałżonek osoby niepełnosprawnej nieposiadający orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie mógł opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego (tak NSA np. w wyrokach z dnia 18 listopada 2021 r. sygn. I OSK 744/21, z dnia 9 lipca 202 r. sygn. I OSK 1755/20 i wiele orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych). Drugi nurt orzeczniczy oparty na wykładni językowej wskazuje, że przy jednoznacznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., jedynym warunkiem umożliwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jest tak dlatego, gdyż ustawodawca nie pozwala organowi przyznać świadczenia kierując się np. zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności, nawet w razie ciężkiej sytuacji życiowej małżonków (tak np. NSA w wyrokach z dnia 23 stycznia 2020 r. sygn. I OSK 2462/19, z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. I OSK 599/20, z dnia 14 października 2021 r. sygn. I OSK 627/21). Niewłaściwa jest zatem wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego (tak NSA w wyroku z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. I OSK 239/20). Sąd stwierdza, że obecnie w orzecznictwie dominuje ostatnio wskazany pogląd a mianowicie, że jedynym warunkiem umożlwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim jest posiadanie przez współmałżonka tej osoby orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd w składzie rozpoznającym sprawę przychyla się do tego stanowiska. IV. W realiach sprawy jest poza sporem, że osoba niepełnosprawna wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem w sytuacji, gdy na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki (w tym przypadku Skarżącej), to spełniona została negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przewidziana przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. Prowadzi to do wniosku, że dopóki matka Skarżącej nie uzyska orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (z akt zdaje się wynikać, że wniosek o wydanie takiego orzeczenia został złożony), dopóty Skarżąca, mimo sprawowania opieki nad ojcem, nie nabędzie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z tych przyczyn Sąd orzekł, jak w wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329).