II SA/Rz 55/12

Dnia 5 marca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Joanna Zdrzałka po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2012 roku w Rzeszowie na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia "[...]" o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "[...]" na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2011 roku, nr [...] wydane w sprawie wznowienia postępowania administracyjnego - postanawia – odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych Przedmiotem skargi Stowarzyszenia "[...]" jest postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2011 roku, nr [...] wydane w sprawie wznowienia postępowania administracyjnego. Wraz ze skargą na wskazane wyżej postanowienie skarżący złożył na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że w.w stowarzyszenie jest organizacją społeczną, nie posiada środków do opłacenia kosztów sądowych i nie prowadzi działalności gospodarczej. Działalność Stowarzyszenia skupia się na społecznej działalności ekologicznej i propagowaniu turystyki wśród mieszkańców, w przedmiotowej sprawie zaś występuje w obronie zagrożonych praw mieszkańców i zagrożonego skażeniem środowiska naturalnego – mieszkańcy są zagrożeni powstaniem kopalni nad zbiornikiem podziemnej wody pitnej, a obszar na którym ma ona powstać jest przeznaczony na projektowany Park Krajobrazowy Puszczy [...]. Z przedłożonego regulaminu Stowarzyszenia wynika, że na fundusze stowarzyszenia składają się jedynie wpływy ze składek członkowskich. Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie odmówił skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowienie zostało doręczone skarżącemu w dniu 27 stycznia 2012 (zwrotne potwierdzenie odbioru karta 41 akt administracyjnych). Na powyższe postanowienie skarżący, zachowując siedmiodniowy termin, złożył sprzeciw. W obszernym uzasadnieniu wskazał, że w 2012r. stowarzyszenie nie uzyskało żadnych dochodów, ponieważ ich źródłem są jedynie roczne składki członkowskie płatne na koniec pierwszego kwartału. W dalszej części uzasadnienia skarżący podniósł, że oceniając czy podmiot wnioskujący o przyznanie prawa pomocy spełnia wymagania z art. 246 § 2 należy brać pod uwagę aktualną sytuacje finansową wnioskodawcy. Stowarzyszenie powstało w maju 2011r., obecnie nie posiada do dyspozycji żądnych środków, a jego saldo wynosi – 2 zł. Kwoty pozyskane ze składek członkowskich w 2011r. zostały wykorzystane na opłacenie pocztowych przesyłek pism do urzędów administracyjnych w zakresie działalności stowarzyszenia. W chwili obecnej stowarzyszenie nie ma żadnych funduszy, ponieważ składki roczne za 2012r. będą zbierane na koniec I kwartału. Wskazuje to na oczywistą niemożność opłacenia wpisu w kwocie 200 zł. Nie zgodził się skarżący z tym, że stowarzyszenie ma szansę wygospodarować potrzebny do kontynuowania procesu majątek skoro na fundusze stowarzyszenia składają się wpływy ze składek członkowskich. Skarżący stwierdził, że referendarz oceniając kwestię zorganizowania środków potrzebnych na pokrycie niezbędnych kosztów sądowych wyszedł poza ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Działania Stowarzyszenia, w tym złożenie skargi związane są z ochroną społeczności D. i Ł. przed skażeniem wody pitnej i ochroną terenów leśnych - planowanego Parku Krajobrazowego Puszczy [...], a oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy ma wpływ na ograniczenie dostępu do postępowań sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Stosownie do art. 243 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., stronie może być przyznane prawo pomocy. Stosownie natomiast do treści art. 260 p.p.s.a. w przypadku skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie udzielenia prawa pomocy traci moc, a Sąd rozpoznaje wniosek na nowo. Warunki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej określa art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Stosownie do treści ostatniego z powołanych przepisów przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, następuje wówczas, gdy jednostka ta wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Z istoty prawa pomocy wynika więc, iż ustawodawca odstępuje od ogólnej zasady odpłatności postępowania – art. 199 p.p.s.a. - na rzecz konstytucyjnego prawa do sądu w sytuacjach, gdy strona nie jest w stanie partycypować w kosztach związanych z rozpoznaniem wniesionej przez nią skargi. Odnosząc się zatem do wniosku strony należy przywołać poglądy orzecznictwa na gruncie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a wyrażające się w stwierdzeniu, że przyznanie prawa pomocy osobom prawnym i innym jednostkom organizacyjnym, przy spełnianiu przesłanek przewidzianych w przepisie art. 246 § 2 pkt 1 i 2 ppsa, nie ma charakteru bezwzględnego. Sąd bowiem może, a nie musi, przyznać taką pomoc, gdy w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2010 r., I FSK 790/2010, LexPolonica nr 2426046). W tym kontekście uznać należy, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego w zakresie prawa pomocy Należy zaznaczyć, że - jak wynika z zaświadczenia wydanego przez Starostę [...] (karta nr 14 akt sprawy) - strona wnioskująca jest stowarzyszeniem zwykłym, które po myśli art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 79, poz. 855 ze zm.) uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich i w odróżnieniu od stowarzyszenia, o którym mowa w rozdziale 2 w.w. ustawy, nie jest uprawnione do prowadzenia działalności gospodarczej, przyjmowania darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywania dotacji, a także korzystania z ofiarności publicznej. W regulaminie stowarzyszenia określono, że na jego fundusze składają się składki członkowskie. Z zestawienia wpływów ze składek za 2011r. wynika, że stowarzyszenie uzyskało w czerwcu 2011r. wpływy ze składek w wysokości 60 zł w czerwcu i 120 zł we wrześniu 2011r. Z treści uchwały zebrania członków stowarzyszenia nr 3 a z dnia 2 czerwca 2011r. wynika, że ustalono roczną składkę członkowską w wysokości 20 zł. Oznacza to że cała kwota wpływów stowarzyszenia w 2011r. – 180 zł jest efektem opłacenia składek przez 9 członków stowarzyszenia. W tym stanie rzeczy, rozstrzygając żądanie strony należy mieć w polu widzenia wielokrotnie akcentowany w orzecznictwie sądowym pogląd, który Sąd rozpoznający wniosek w pełni podziela, a zgodnie z którym każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony i działa na zasadzie non profit, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. W postanowieniu z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych) Naczelny Sąd Administracyjny jednoznacznie wskazał, że opłacanie składek należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów, czy też ustala składki na bardzo niskim poziomie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa (podobne stanowisko wyrażone zostało w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 321/08, publ.: LEX nr 479098 oraz z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 22/09, publ.: LEX nr 551904). Dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, w myśl której stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 października 2010 r., sygn. akt II OZ 1076/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, że w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia ze stowarzyszeniem liczącym zaledwie 9 członków albo z mało efektywną ściągalnością składek. Niezależnie od tego, która z wskazanych wyżej przyczyn leży u podstaw tego, że stowarzyszenie dysponuje tak niewielką kwotą na prowadzenie swojej działalności, podkreślić wypada, że jego władze nie zapewniają i nie zabezpieczają odpowiednich środków na realizowanie regulaminowych celów stowarzyszenia. Zważywszy powyższe, stwierdzić należy, że każde stowarzyszenie, a zatem także stowarzyszenie zwykłe, nawet o niewielkiej liczbie członków, musi brać pod uwagę koszty wiążące się z prowadzeniem działalności, dla której zostało utworzone, a co za tym idzie, powinno podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel np. poprzez ustalenie i pobieranie składek w wysokości gwarantującej sfinansowanie podejmowanych działań, czy też poprzez przyjęcie w poczet swoich członków odpowiedniej liczby osób, które takie składki będą uiszczać, ewentualnie przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach, może uzyskiwać dochody z innych niż składki źródeł. Wbrew twierdzeniem zawartym w sprzeciwie okoliczności te podlegają ocenie sądu, ponieważ, jak wskazano już powyżej przyznanie prawa pomocy, w tym wypadku jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, ma charakter fakultatywny, jest więc następstwem oceny wielu czynników, które, zdaniem Sądu pozwalają na ocenę czy takie prawo pomocy może być przyznane czy też nie. W świetle zaprezentowanych wyżej rozważań stwierdzić należy, że w sprawie nie zachodzi przesłanka, od której art. 246 §2 pkt 2 p.p.s.a. uzależnia przyznanie prawa pomocy. Wyznaczając zakres działalności skarżącego podmiotu określono bowiem, że realizuje swoje cele takie jak np. działania na rzecz ochrony krajobrazu ochrony środowiska, ekologii, rozwoju turystyki, poprawy infrastruktury, czy też działania na rzecz ochrony zdrowia i życia ludności przed zagrażającymi im oddziaływaniami inwestycji poprzez m. in. występowanie z wnioskami i opiniami, protestami do właściwych organów. Nie budzi więc wątpliwości, że ustalając w ten sposób przedmiot działalności członkowie stowarzyszenia mogli przewidzieć, że będzie jej towarzyszyła konieczność ponoszenia stosownych należności publicznoprawnych, w tym stosownych kosztów postępowań sądowych. Prowadzenie działalności jako organizacja non profit nie jest przesłanką do zwolnienia stowarzyszenia od kosztów postępowania sądowego. Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2010 r., II OZ 1041/2010, LexPolonica nr 2410819). Ponadto podnieść należy, że Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Wynika z tego, że pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. (Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 października 2010 r., II OZ 1076/2010, LexPolonica nr 2625554). W konsekwencji, przyznanie stowarzyszeniu zwykłemu prawa pomocy byłoby uzasadnione jedynie wówczas, gdyby jego założyciele w sposób racjonalny określili źródła finansowania w wysokości zapewniającej pokrycie kosztów realizacji działalności tego podmiotu, jednak środki finansowe z rzeczonych źródeł nie zostałyby pozyskane z uwagi na okoliczności od nich niezależne. Taki stan rzeczy nie ma jednak w niniejszym przypadku miejsca. Rozstrzygając niniejszy wniosek zważono również, iż wymagane w niniejszej sprawie koszty sądowe nie należą do znacznych (na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu od skargi w kwocie 200 zł), a tym samym nie sposób przyjąć, aby było to obciążenie nadmierne, a przez to niemożliwe do wypełnienia nawet przez jednostkę organizacyjną niezajmującą się działalnością nastawioną na maksymalizację zysku. Mając na względzie wszystkie przywołane wyżej okoliczności, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 245 § 3 p.p.s.a. oraz w oparciu o art. 246 § 2 pkt 2 tej ustawy.