I SA/Sz 1227/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bolesław Stachura (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P. Sz. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 28 grudnia 2015 r. o sygn. akt I SA/Sz 1227/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów, w sprawie ze skargi P. Sz. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Sz. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminowi do wniesienia odwołania p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. P. Sz. (zwany dalej "Skarżącym"), w związku ze skargą na powołane powyżej postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Sz. w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminowi do wniesienia odwołania, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku Skarżący podał, że prowadzi działalność gospodarczą, która obecnie nie przynosi dochodów, gdyż ma zablokowany rachunek bankowy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną – L. Sz. i córkami: P. Sz. (ur. 1997 r.) i W. Sz. (ur. 2003 r.). W oświadczeniu o majątku i dochodach Skarżący podał, że nie posiada nieruchomości, wartościowych rzeczy ruchomych ani zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności). Podał, że żona jest właścicielem mieszkania o powierzchni 50 m2. Ponadto Skarżący wykazał, że dochody żony wynoszą ok. [...] zł, oraz że ponosi ona wszystkie wydatki związane z utrzymaniem mieszkania i rodziny. Pismem z dnia 26 listopada 2015 r., Skarżący został wezwany do nadesłania dodatkowych dokumentów, obrazujących sytuację finansową jego i rodziny, w postaci: – zeznania podatkowego Skarżącego o wysokości osiągniętego dochodu w 2014 roku albo zaświadczenia właściwego organu podatkowego o nieskładaniu zeznania podatkowego; – zeznania podatkowego żony Skarżącego o wysokości osiągniętego dochodu w 2014 roku albo zaświadczenia właściwego organu podatkowego o nieskładaniu zeznania podatkowego; – wyciągów z wszystkich rachunków bankowych Skarżącego za okres od 15 września do 15 listopada br. oraz dokumentów potwierdzające zajęcie rachunków bankowych; – wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych żony Skarżącego za okres od 15 września do 15 listopada br.; – dokumentów potwierdzających wysokość dochodów Skarżącego z okresu ostatnich sześciu miesięcy (kopia ewidencji przychodów i kosztów oraz ewidencji środków trwałych); – dodatkowego oświadczenia Skarżącego o aktualnych źródłach utrzymania żony Skarżącego oraz dokumentów potwierdzających wysokość otrzymywanych dochodów w okresie ostatnich sześciu miesięcy (zaświadczenie pracodawcy żony Skarżącego o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia lub kopia ewidencji przychodów i kosztów w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej); – dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków związanych z utrzymaniem Skarżącego i jego rodziny w okresie ostatnich trzech miesięcy. Wykonując powyższe zobowiązanie, Skarżący nadesłał: 1) wyciągi internetowe z rachunku bankowego Skarżącego w Banku [...] związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą, obejmujące okres od 1 września 2015 r. do 3 grudnia 2015 r., którego saldo końcowe na koniec ww. okresu wynosiło (-)[...] zł; limit kredytowy w kwocie [...] zł; 2) kopie trzech faktur VAT za energię elektryczną za dwumiesięczne okresy rozliczeniowe na kwoty [...] zł, kopię faktury VAT za energię elektryczną na kwotę [...] zł, informację spółdzielni mieszkaniowej o wysokości opłat za użytkowanie lokalu w kwocie [...] zł oraz niedopłacie w kwocie [...] zł; 3) kopię zawiadomienia o zajęciu przez organ egzekucyjny wierzytelności z rachunku bankowego z 19 listopada 2015 r. na kwotę [...] zł, 4) wyciąg z rejestru sprzedaży opodatkowanej VAT za miesiące wrzesień 2015 r. (w którym sprzedaż wyniosła [...] zł brutto) i październik 2015 r. (w którym sprzedaż wyniosła [...] zł brutto); 5) wydruk deklaracji na zaliczkę kwartalną na podatek dochodowy według stawki 19% za IV/2015, w której wpisano przychód w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł i dochód [...] zł, podstawę obliczenia podatku [...] zł, podatek w kwocie [...]. zł; 6) kopie informacji o dochodach oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za 2014 r. (PIT-11) L. Sz., z którego wynika, że uzyskała przychód ze stosunku pracy w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, dochód w kwocie [...] zł. Postanowieniem z dnia 28 grudnia 2015 r., referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Referendarz sądowy uznał, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, ponieważ Skarżący nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, uprawniającej do skorzystania z takiego prawa. Skarżący, mimo skierowanego do niego wezwania do przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń niezbędnych do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej Skarżącego i jego rodziny oraz ich możliwości płatniczych, nie wywiązał się w sposób należyty z nałożonego na niego zobowiązania. Skarżący nie potwierdził wykazanej w formularzu okoliczności braku dochodów spowodowanego blokadą rachunku bankowego. Skarżący nie nadesłał w tym zakresie ewidencji przychodów i kosztów za bieżący rok podatkowy, co uniemożliwia dokonanie ustaleń co do wysokości uzyskiwanych obecnie przychodów z prowadzonej działalności. Przedstawił jedynie wydruk z deklaracji kwartalnej na zaliczkę na podatek dochodowy, który jednak nie może zastąpić wskazanych dokumentów źródłowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy Skarżący nie ma obowiązku składania takich deklaracji w urzędzie skarbowym. Ponadto Skarżący nie nadesłał wyciągu z rejestru zakupów, a jedynie z rejestru sprzedaży, co także uniemożliwia ustalenie pełnych obrotów z działalności gospodarczej. Referendarz sądowy stwierdził także, że o braku środków pieniężnych nie mogą świadczyć wyciągi z zablokowanego rachunku bankowego, gdyż brak obrotów na koncie z powodu jego zajęcia egzekucyjnego, czy też ujemne saldo tym spowodowane nie oznacza, że Skarżący w ramach działalności gospodarczej, nie uzyskuje środków pieniężnych poza tym rachunkiem. Z kolei, nieprzedłożenie przez Skarżącego rocznego zeznania podatkowego za 2014 r. uniemożliwiło dokonanie weryfikacji oświadczenia Skarżącego o posiadanych źródłach przychodu oraz o braku oszczędności. Referendarz sądowy wskazał również na nieprzedstawienie przez Skarżącego kompletnej dokumentacji dotyczącej dochodów i możliwości płatniczych żony. Skarżący nie przedłożył bowiem ani wyciągów z rachunków bankowych żony, ani zaświadczenia jej pracodawcy o wysokości zarobków, ani rocznego zeznania podatkowego za 2014 r., co uniemożliwia dokonanie ustaleń w zakresie możliwości płatniczych rodziny. Natomiast nadesłana kopia PIT-11 za 2014 r. jest jedynie informacją o kwocie przychodu osoby zatrudnionej, wystawianą przez konkretnego płatnika (w tym przypadku [...]), nie może zatem zastąpić ww. dokumentów źródłowych. Zdaniem referendarza sądowego, dopiero po wyjaśnieniu wątpliwości co do stanu majątkowego, wszystkich źródeł i wysokości dochodów rodziny i ich możliwości zarobkowych będzie można ustalić, czy Skarżący ma realne możliwości, aby samodzielnie (z własnych dochodów, oszczędności) czy przy pomocy małżonki ponieść koszty sądowe. Odpis postanowienia referendarza sądowego wraz z uzasadnieniem doręczono Skarżącemu w dniu 22 stycznia 2016 r. W dniu 29 stycznia 2016 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, domagając się zmiany tego rozstrzygnięcia i przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący zarzucił błąd w ustaleniach stanu faktycznego, mający istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia, a polegający na uznaniu, że: – dołączone do wniosku o przyznanie prawa pomocy dokumenty nie pozwalają na przyjęcie, że w rodzinie Skarżącego występuje trudna sytuacja materialna, podczas gdy prawidłowa ocena złożonych przez niego dokumentów pozwala na ustalenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla niego oraz jego rodziny; – przedłożone wraz z wnioskiem dokumenty nie pozwalają na pełne przedstawienie sytuacji materialnej rodziny Skarżącego, podczas gdy prawidłowa ocena materiałów dowodowych prowadzi do odmiennego ustalenia. W uzasadnieniu Skarżący podniósł, że Sąd dał mu bardzo krótki, bo zaledwie 7-dniowy, termin do przedłożenia znacznej ilości dokumentów, które miały potwierdzać sytuację majątkową jego całej rodziny. Czas ten był niewystarczający na zgromadzenie kopii wszystkich wymienionych w zobowiązaniu Sądu dokumentów, jednakże w wyznaczonym czasie Skarżącemu udało się zebrać większość z wnioskowanych dokumentów, które w pełni obrazują sytuację materialną jego rodziny. W ocenie Skarżącego, przedłożone do wniosku wyciągi z jego firmowego rachunku bankowego w pełni potwierdzają, że pomimo tego, iż jego działalność generuje przychody, nie może ich uznać za swój dochód, gdyż jedyny rachunek bankowy jego firmy jest zablokowany z powodu postępowań egzekucyjnych prowadzonych przez m.in. [...]. Wszystkie przychody trafiają na ww. rachunek i jednocześnie pomniejszają jego długi i zobowiązania, dlatego też nie może swobodnie dysponować ww. przychodami. Również przedłożone przez Skarżącego wyciągi dotyczące jego osobistego rachunku bankowego potwierdzają, że nie dysponuje on oszczędnościami, które pozwoliłby mu na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Skarżący wskazał, że poza rachunkiem bankowym, z którego wyciągi przedłożył do wniosku w przedmiotowej sprawie, nie posiada innych rachunków bankowych dotyczących prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Skarżący zakwestionował także twierdzenie, że przedłożone przez niego dokumenty nie pozwalają na potwierdzenie wysokości dochodów osiąganych przez jego żonę, L. Sz. Wskazał, że do wniosku dołączył kopię deklaracji PIT-11 wystawioną przez pracodawcę jego żony, która w pełni potwierdza wysokość osiąganych przez nią dochodów. Jego żona nie osiąga dochodów z innych tytułów, dlatego też nie miał fizycznej możliwości przedłożenia innych dokumentów potwierdzających ww. okoliczność. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. Na wstępie należy zaznaczyć, że postępowanie sądowoadministracyjne zostało w niniejszej sprawie wszczęte w dniu 28 września 2015 r., a więc po wejściu w życie zmian wprowadzonych ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), które zaczęły obowiązywać od dnia 15 sierpnia 2015 r. Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje się jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Natomiast art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisów tych wyraźnie wynika, że jedynym kryterium, jakim kieruje się sąd rozpatrując wniosek w przedmiocie prawa pomocy, są możliwości finansowe wnioskującego. Inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku spoczywa na wnioskodawcy, świadczy o tym użyty we wskazanym przepisie zwrot: "...gdy (osoba fizyczna) wykaże...". Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a. in principio, który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radca prawnym, doradca podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Wykazanie braku środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania jest warunkiem niezbędnym do uzyskania ulgi w postaci prawa pomocy, nie kreuje jednak po stronie skarżącej roszczenia o jego przyznanie. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, że każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć zatem miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy istnieje realne zagrożenie nie zrealizowania przez stronę przysługującego jej prawa do sądu. Stanowisko to potwierdzone zostało w orzecznictwie i piśmiennictwie (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C.H.Beck, wydanie 2, Warszawa 2013, s. 855-856). Skarżący powinien zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony skarżącej od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych, skutkuje brakiem wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. W związku z tym osoba, chcąca skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielenia, na wezwanie sądu, wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt I OZ 929/12, LEX nr 123955). Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2011 r., sygn. akt II OZ 1361/10, LEX nr 743829). W rozpoznawanej sprawie Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wobec tego, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., jego obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. We wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący wykazał, że jego, czteroosobowa rodzina Skarżącego utrzymuje się z dochodów żony w wysokości [...] zł. Prowadzona przez Skarżącego działalność gospodarcza nie przynosi dochodów z uwagi na zablokowany rachunek bankowy. Skarżący nie posiada żadnego majątku (w tym oszczędności), zaś jego żona posiada mieszkanie o powierzchni 50 m2 i wyłącznie ona ponosi wszystkie wydatki na konieczne utrzymanie mieszkania i rodziny. Z akt sprawy wynika, że działając na podstawie art. 255 p.p.s.a., referendarz sądowy wezwał Skarżącego do uzupełnienia złożonego wniosku i w siedmiu punktach określił, jakich konkretnie dokumentów oraz jakich wyjaśnień wymaga dla pełnej oceny zgłoszonego żądania. Skarżący odpowiedział na to wezwanie, ale w sposób wybiórczy. Nie nadesłał bowiem wszystkich dokumentów źródłowych, bądź zastąpił je dokumentami, które w jego uznaniu były wystarczające dla rozpoznania sprawy. I tak, Skarżący nie przedstawił dokumentów dotyczących jego osoby, tj.: – zeznania podatkowego za rok 2014 (co wyłączyło możliwość zweryfikowania źródeł jego dochodów oraz twierdzeń o braku posiadanych oszczędności), – ewidencji przychodów i kosztów uzyskania przychodów oraz ewidencji środków trwałych, przedstawiając w to miejsce jedynie wydruk z deklaracji kwartalnej na zaliczkę na podatek dochodowy PU-5LK (tj. dokument, którego podatnik nie ma obowiązku składać w urzędzie skarbowym i który bez dokumentacji źródłowej nie daje jednoznacznego obrazu co do przychodów i kosztów prowadzonej działalności) oraz wyciąg z rejestru sprzedaży (który bez zestawienia go z rejestrem zakupów uniemożliwia ustalenie pełnych obrotów z działalności gospodarczej), Słusznie przy tym referendarz sądowy stwierdził, że o braku środków pieniężnych nie mogą świadczyć wyciągi z zablokowanego rachunku bankowego. Brak obrotów na koncie z powodu jego zajęcia egzekucyjnego, czy też ujemne saldo tym spowodowane nie oznaczają bowiem, że Skarżący w ramach działalności gospodarczej, nie uzyskuje środków pieniężnych poza tym rachunkiem. Nie można zatem przyjąć - jak chce tego Skarżący - że wyciągi z jego firmowego rachunku bankowego w pełni potwierdzają, że pomimo tego, iż jego działalność generuje przychody, nie może ich uznać za swój dochód, gdyż jedyny rachunek bankowy jego firmy jest zablokowany z powodu prowadzonych postępowań egzekucyjnych. Skarżący nie przedstawił także wyczerpującej dokumentacji dotyczącej jego żony, z którą nie posiada rozdzielności majątkowej i z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych żony, zaświadczenia jej pracodawcy o wysokości zarobków, jak również rocznego zeznania podatkowego za 2014 r. Przedstawił natomiast kopię deklaracji PIT-11 za 2014 r., wystawioną przez pracodawcę jego żony, która jednak ani nie potwierdza wysokości osiąganych przez nią aktualnie dochodów, ani nie dowodzi, że jest to jedyne źródło dochodów żony Skarżącego. To zaś negatywnie rzutuje na ocenę sytuacji finansowej Skarżącego. Majątek i dochody żony Skarżącego należy bowiem brać pod uwagę przy ocenie jego możliwości płatniczych. Dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez oboje małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych na niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt I FZ 530/13; z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12). Wyraźnie przy tym zaznaczyć należy, że w swoim wezwaniu z dnia 26 listopada 2015 r. referendarz sądowy zobowiązał Skarżącego do przedłożenia takiej dokumentacji, której pozyskanie w żadnym przypadku nie powinno być ani nazbyt czasochłonne, ani nadmiernie utrudnione (np. zeznania podatkowe za 2014 r., dokumentacja księgowa). Bez wpływu na wynik sprawy pozostać zatem musi zarzut Skarżącego, że na przedstawienie dokumentów i oświadczeń wyznaczono mu tylko siedem dni. Skarżący mógł bowiem wystąpić o przedłużenie tego terminu lub choćby w piśmie przewodnim wskazać na okoliczności utrudniające mu ich pozyskanie. Skarżący jednak tego nie uczynił. Nie przedłożył również stosownej dokumentacji wraz ze sprzeciwem, poprzestając wyłącznie na gołosłownej polemice ze stanowiskiem wyrażonym w zaskarżonym postanowieniu. Tymczasem brak wykonania powyższego zobowiązania w całości uniemożliwia ocenę sytuacji majątkowej Skarżącego, a w konsekwencji także i ocenę, czy jest on w stanie ponieść pełne koszty postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. W takiej sytuacji brak było podstaw do uwzględnienia wniosku w zgłoszonym zakresie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie przepisów art. 260 § 1-§ 3 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.