I SA/Sz 322/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 15 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku "A." Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 30 stycznia 2017 r. nr [...] ([...]) w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik, listopad i grudzień 2013 r. p o s t a n a w i a: odmówić Skarżącej przyznania prawa pomocy. "A." Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w L., reprezentowana przez pełnomocnika, pismem z dnia 24 lipca 2017 r. złożyła skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 30 maja 2017 r., sygn. akt I SA/Sz 322/17, oddalającego skargę na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. Do skargi kasacyjnej został dołączony wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Spółka wskazała, że nie posiada środków niezbędnych do wniesienia opłaty od skargi kasacyjnej. Bieżące dochody Spółki są przeznaczane na zakup towaru oferowanego do sprzedaży, opłaty publicznoprawne, wynagrodzenia pracowników oraz pokrycie kosztów utrzymania hal magazynowych i biura Spółki. Obecna sytuacja Spółki jest bardzo zła: kapitał własny na dzień 30.04.2017 r. wg bilansu kształtuje się na poziomie minus [...] zł. Stan kasy w Spółce na dzień 30.06.2017 r. wynosi [...] zł oraz [...] euro. Spółka zaciągnęła kredyt w rachunku bieżącym z limitem [...] zł i na dzień 30.06.2017 r. wykorzystała kwotę [...] zł. Wskazano także na zaciągnięte pożyczki u udziałowca w wysokości [...] koron szwedzkich oraz [...] euro, z czego [...] koron szwedzkich musiała zaciągnąć na spłatę zobowiązania wobec urzędu skarbowego z tytułu zakwestionowanego w przedmiotowej sprawie prawa do odliczenia podatku naliczonego podatku od towarów i usług za poszczególne okresy 2013 i 2014 r. w wysokości [...] zł (kwota główna plus odsetki) i w obecnej sytuacji nie jest w stanie ich spłacać. Poniesienie przez Spółkę kosztów sądowych (wpisu od skargi kasacyjnej) wymagać będzie zaciągnięcia dodatkowych zobowiązań finansowych, co spowoduje pogłębienie złej sytuacji finansowej i wpłynie na dalsze funkcjonowanie w sposób znaczący. W oświadczeniu o majątku i dochodach Spółka podała, że wysokość kapitału zakładowego wynosi [...] zł, wartość środków trwałych wynosi [...] zł, zysk za ubiegły rok [...] zł, strata z lat ubiegłych [...] zł (powstała w wyniku zakwestionowania prawa do odliczenia podatku VAT naliczonego). Spółka wskazała cztery rachunki bankowe (w tym dwa w walucie obcej – euro i sek), których stan na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił odpowiednio: minus [...] zł, [...] euro, [...] sek, [...] zł). Spółka wskazała, że miesięczne wydatki na bieżącą działalność wynoszą ok. [...] zł, w tym: podatek od nieruchomości, wynagrodzenia i składki na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie majątku, materiały podstawowe do bieżącej produkcji, paliwo, energia elektryczna, usługi transportowe, usługi telekomunikacyjne, opłaty bankowe, opłaty komunalne, koszty na bieżące remonty oraz pozostałe koszty. Wskazano także, na spłatę rat pożyczek od udziałowca w wysokości [...] koron szwedzkich i [...] euro plus odsetki. Spółka, wykonując wezwanie referendarza sądowego z dnia 3 sierpnia 2017 r., nadesłała: kopię bilansu na dzień 30 kwietnia 2017 r.; kopie rachunku zysków i strat obejmujące okresy od 1 maja 2016 r. do 30 kwietnia 2017 r. oraz od 1 maja 2017 r. do 30 czerwca 2017 r.; kopie deklaracji VAT-7 za miesiące maj 2017 r, i czerwiec 2017 r.; kopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych za rok podatkowy od 01.05.2016 r. do 30.04.2017 r. CIT-8 (przychody w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, dochód [...] zł, strata [...] zł). Nadesłano również wyciągi z rachunków bankowych, raporty kasowe za okres od 1 lutego 2017 r. do 3 sierpnia 2017 r., rozliczenia kosztów i przychodów za okres od 1 maja 2017 r. do 31 lipca 2017 r., zestawienia sald i obrotów za maj 2017 r. i czerwiec 2017 r. zapisane na płycie CD. Informacje te zostały odczytane, a płyta dołączona do akt sprawy. Ponadto, w uzupełnieniu materiału dowodowego przedłożono w formie wydruku podpisanego przez główną księgową oraz prokurenta Spółki: 1. rozliczenie kosztów i przychodów za okres od 1 maja 2017 r. do 31 lipca 2017 r. (na dzień 31 lipca 2017 r. przychody w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, zysk brutto [...] zł); 2. zestawienie sald i obrotów za okres od maja 2017 r. do lipca 2017 r.; 3. raporty kasowe za okres od 1 lutego 2017 r. do 3 sierpnia 2017 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. Przyjmuje się, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Wskazać należy także, że przesłanki ustawowe przyznania prawa pomocy osobie prawnej są bardziej rygorystyczne, aniżeli przesłanki oceniane wobec osób fizycznych. Osoby prawne są bowiem jednostkami organizacyjnymi, które są wyposażone w określony majątek, prowadzą zazwyczaj działalność gospodarczą i osiągają zyski. Dlatego poza wykazaniem przesłanki materialnej (braku środków) muszą zaistnieć dodatkowe jeszcze warunki przemawiające za zasadnością uwzględnienia wniosku. Osoba prawna nie może po prostu powoływać się na to, że w danym momencie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów postępowania sądowego, lecz powinna także wykazać, że nie ma ich, pomimo podjęcia wszelkich niezbędnych działań, aby je zdobyć na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem. Dodatkowo podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidywać konieczność uczestniczenia w postępowaniach sądowych i zabezpieczać na ten cel środki, stosownie do możliwości. Przerzucenie ciężaru (ryzyka) prowadzenia działalności na Skarb Państwa winno należeć do rzadkości, kiedy w inny sposób nie można zagwarantować stronie dostępu do sądu. Planowanie wydatków przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą bez uwzględnienia konieczności posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosi się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. W postanowieniu z 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ 478/12, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie. Oceniając sytuację finansową Skarżącej na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i obszernych dokumentów źródłowych oraz analizując stan faktyczny ustalony w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, starszy referendarz sądowy doszedł do wniosku, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wzięto przy tym pod uwagę, że Skarżąca ma obowiązek poniesienia wpisów sądowych od dwóch złożonych w tut. Sądzie skarg kasacyjnych, które wynoszą łącznie [...] zł. W rozpoznawanej sprawie jest to kwota [...] zł. Spółka we wniosku oświadczyła, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, zmuszającej ją do wydatkowania dochodów bieżących wyłącznie na bieżącą działalność oraz do zaciągania kredytów i pożyczek w celu m.in. spłaty zaległości podatkowej wynikającej z zaskarżonej decyzji. Nie posiada środków pieniężnych na poniesienie kosztów sądowych, musiałaby zaciągać kolejny kredyt. O złej kondycji finansowej ma świadczyć ujemny kapitał własny. Wskazano, że miesięczne wydatki Spółki oscylują w kwocie ok. [...] zł. Należy wskazać, że powoływane okoliczności, nie mogą stanowić przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przede wszystkim twierdzenie jakoby Spółka nie posiadała dostatecznych środków na poniesienie występujących w sprawie kosztów sądowych, nie mogło odnieść zamierzonego skutku. Jak ustalono na podstawie nadesłanych do akt dokumentów źródłowych, Spółka na dzień 30 czerwca 2017 r. posiadała kapitał (fundusz) podstawowy rzędu [...] zł, aktywa trwałe o wartości [...] zł, które wzrosły w stosunku do stanu na dzień 30 kwietnia 2017 r. z [...] zł. Aktywa obrotowe Spółki na dzień 30 czerwca 2017 r. w wysokości [...] zł, wzrosły z kwoty [...] zł. Kapitał własny, który stanowi wartość ujemną na dzień 30 kwietnia 2017 r. wynosił [...] zł, zaś na dzień 30 czerwca 2017 r. [...] zł. Spółka w bilansie odnotowała także kapitał zapasowy w wysokości [...] zł. Zobowiązania Spółki na dzień 30 kwietnia 2017 r. wynoszące [...] zł wzrosły do kwoty [...] zł. Spółka na dzień 30 kwietnia 2017 r. wykazywała stan środków w kasie i na rachunkach bankowych w kwocie [...] zł, zaś na dzień 30 czerwca 2017 r. w kwocie [...] zł. Ponadto, Spółka odnotowuje znaczne przychody oraz zyski z prowadzonej działalności gospodarczej (wg CIT-8 przychody w 2016 r. wyniosły aż [...] zł, zaś zysk wg rachunku zysków i strat za ten okres to kwota [...] zł, a za okres od 1 maja 2017 r. do 31 lipca 2017 r. przychody w kwocie [...] zł, a zysk netto w kwocie [...] zł). Obroty Spółki, wynikające z nadesłanych deklaracji VAT-7 również świadczą o dużej skali prowadzonej działalności gospodarczej (Spółka za miesiąc maj 2017 r. rozliczała dostawy, WDT, WNP i import usług na łączną kwotę [...] zł, nabycie towarów i usług na kwotę [...] zł, zaś za czerwiec 2017 r. z tego tyłu odnotowała obrót odpowiednio [...] zł, [...] zł). Z przedstawionych zestawień sald kont za miesiące maj, czerwiec, lipiec 2017 r., z wyciągów z rachunków bankowych oraz z raportów kasowych za okres od 1 lutego 2017 r. do 3 sierpnia 2017 r. Spółki wynika wyraźnie, że dokonuje rozrachunków z kontrahentami w kwotach przewyższających koszty sądowe należne na tym etapie sprawy. Wprawdzie stan kasy wg ostatniego raportu kasowego na dzień 3 sierpnia 2017 r. wynosił [...] zł, nie zmienia to jednak faktu, że Skarżąca obraca znacznymi środkami pieniężnymi. Mając zatem na uwadze wynik finansowy Spółki za rok 2016 r. oraz za okres od 1 maja 217 r. do 31 lipca 2017 r., informacje przedstawione przez Skarżącą oraz wynikające z przedłożonych dokumentów, nie można uznać, że Spółka jest pozbawiona majątku i nie miała możliwości zgromadzenia środków w celu pokrycia kosztów postępowania sądowego. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że poza stanem posiadania (a ten w przypadku Skarżącej przedstawia znaczną wartość co wynika z bilansu) dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy istotna jest też jego zdolność do zgromadzenia środków na pokrycie kosztów swego udziału w sprawie (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2014 r. sygn. akt II OZ 107/14, publ. LEX 1452885, z dnia 5 marca 2014 r,, sygn. akt II FZ 1535/13, publ. LEX 1450453). W ocenie referendarza sądowego, Spółka taką zdolność posiada. Fakt zaciągania kredytów i pożyczek bankowych i u udziałowca nie przesądza jeszcze o tak trudnej sytuacji, która uniemożliwia partycypowanie strony w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Brak jest przy tym podstaw do tego, by dawać pierwszeństwo wydatkom wnioskodawcy na spłatę powyższych kredytów przed zobowiązaniem związanym z finansowaniem prowadzonej przez siebie sprawy przed sądem administracyjnym. Koszty sądowe przedsiębiorca powinien traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., II GZ 42/13, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazać również należy, że w przypadku spółek, Kodeks Spółek Handlowych przewiduje instytucję czasowych wkładów wspólników tzw. dopłat. Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki. Celem zaś dopłat jest przekazanie środków finansowych przez wspólników na dofinansowanie prowadzenia działalności gospodarczej, w tym również na opłacenie niezbędnych kosztów sądowych i ewentualnie opłacenie kosztów zastępstwa procesowego. W sytuacji zatem, gdy spółka nie dysponuje środkami pieniężnymi niezbędnymi do opłacenia takich koniecznych wydatków, udziałowcy spółki mają możliwości prawne, by wesprzeć finansowo utworzony przez nich podmiot prawa, poprzez dofinansowanie działalności spółki nie tylko w formie udzielania pożyczek przez udziałowca. Podkreślić przy tym należy, że aktualne na gruncie przedmiotowej sprawy pozostaje orzeczenie SN z dnia 13 września 1937 r., sygn. akt II C 618/37 (OSNART. 1938/6/293, Lex 4328), w którym wyrażono pogląd, że "Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo ubogich, (...) nawet w razie przeciążenia majątku swego ponad wartość nie może się powołać na swe zupełne ubóstwo, gdyż może pokryć opłaty sądowe przez zażądanie dopłat od wspólników". Brak zaś dofinansowania spółki przez wspólników należy odczytywać jako niechęć wspólników do kontynuowania procesu, co nie daje podstaw do uwzględnienia wniosku spółki o prawo pomocy. Skarżąca nie wykazała, aby obecnie nie miała możliwości pozyskania jakichkolwiek środków z dopłat wspólników. Przy czym zauważyć należy, że spółka ma jednego wspólnika – spółkę zagraniczną. Źródłem pozyskania funduszy na opłacenie kosztów sądowych przez Spółkę mogą być również środki w kapitale zapasowym, którego wartość – jak wyżej wskazano – na dzień 30 czerwca 2017 r. wg bilansu wynosiła [...] zł, a więc przekracza wysokość należnych kosztów postępowania. Należy w tej kwestii wskazać na pogląd, że kapitał zapasowy powinny tworzyć realne środki finansowe. W przeciwieństwie do spółki akcyjnej, pozostałe spółki (w tym spółka z ograniczoną odpowiedzialnością) nie są ograniczone co do sposobu wykorzystania kapitału zapasowego. Wprawdzie pozyskanie środków z tego źródła wymagałoby znacznego czasu, jednakże należy mieć na uwadze, że ponoszenia dalszych kosztów swego udziału w niniejszej sprawie (na etapie skargi kasacyjnej) Spółka mogła się spodziewać co najmniej z chwilą wniesienia skargi do Sądu. Skarżąca opłaciła wpis od skargi w niniejszej sprawie i powinna przewidzieć, że wskutek podjętych czynności procesowych powstaną kolejne koszty sądowe. Podkreślić ponownie należy, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością, albo koniecznością, dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania, bądź wystąpienia na drogę sądową, powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. W świetle zatem ciągłej aktywności gospodarczej Spółki (brak informacji co do zawieszenia czy też zakończenia prowadzonej działalności gospodarczej), istnienia majątku o znacznej wartości, uzyskiwania znacznych przychodów i zysków, a także możliwości pozyskania środków z dopłat wspólników, kapitału zapasowego, udzielenie jej wsparcia przez Skarb Państwa oznaczałoby swoistego rodzaju jej uprzywilejowanie. Z uwagi na całokształt powyżej wskazanych okoliczności starszy referendarz sądowy uznał, że wniosek Skarżącej o przyznanie jej prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.