I SA/Sz 645/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący - Sędzia WSA Ewa Wojtysiak po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. L. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia [...] r. o sygn. akt I SA/Sz 645/17 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący D. L. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. skargę na opisaną wyżej decyzję w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Skarżący jest zwolniony od kosztów sądowych w sprawie na podstawie art. 239 § 1 lit e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."). Wyrokiem z dnia 12 października 2017 r. sygn. akt I SA/Sz 645/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę. Odpis wyroku doręczono Skarżącemu wraz z uzasadnieniem w dniu 8 listopada 2017 r., a 6 grudnia 2017 r. (data nadania) skarżący złożył wniosek o ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku Skarżący podał, że w związku z sytuacją materialną nie jest w stanie opłacić kosztów zastępstwa procesowego profesjonalnego pełnomocnika za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Szczecinie. Skarżący oświadczył, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną (ur.[...] na utrzymaniu małżonków pozostaje dwoje dzieci w wieku [...] lat. Skarżący nie wykazał jakiegokolwiek majątku. Oświadczył, że źródłem utrzymania rodziny są wykonywane przez niego prace dorywcze, z których otrzymuje miesięcznie średnio [...] zł, a na utrzymanie (energia elektryczna, woda, wywóz śmieci, telefon, telewizja, internet) wydaje ok. [...] zł. Z kolei zajęcia komornicze wynoszą ok. [...] zł w zależności od uzyskanego dochodu z prac dorywczych. Uznając złożone oświadczenie za niewystarczające do oceny złożonego wniosku, mając na uwadze zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy oraz powszechnie dostępną informację o zawieszeniu z dniem 15 lutego 2017 r. prowadzonej przez Skarżącego działalności gospodarczej pod firmą "[...] D. L. w zakresie transportu drogowego towarów, referendarz sądowy wezwaniem z dnia 11 grudnia 2017 r. (doręczonym w dniu 14 grudnia 2017 r.) zobowiązał wnioskodawcę do przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń dotyczących sytuacji majątkowej jego i rodziny. Zobowiązanie to obejmowało m.in.: zeznania podatkowe Skarżącego i jego żony o wysokości dochodu uzyskanego w 2016 r.; kopię ewidencji przychodu prowadzonej działalności gospodarczej Skarżącego pod firmą "[...]" D. L., za okres od 1 stycznia do 15 lutego 2017 r., wykaz posiadanych przez Skarżącego oraz żonę Skarżącego rachunków bankowych (w tym lokat) i wyciągów z rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; zaświadczenie właściwego powiatowego urzędu pracy potwierdzającego, że żona Skarżącego jest osobą bezrobotną bez prawa/z prawem do zasiłku; dokumenty potwierdzające wysokość ponoszonych przez Skarżącego i żonę Skarżącego wydatków na utrzymanie siebie i rodziny w okresie ostatnich trzech miesięcy. W wezwaniu wyznaczono dziesięciodniowy termin, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie oświadczeń i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. W odpowiedzi na wezwanie Skarżący nie nadesłał jakichkolwiek dokumentów; powołując się na dużą odległość urzędu skarbowego od miejsca zamieszkania skarżącego (ok. [...] km) oraz brak środków wystarczających do podjęcia działań w celu uzyskania zaświadczenia zawnioskował o to, aby sąd wysłał zapytanie do urzędu skarbowego odnośnie dochodów Skarżącego i jego żony. Z kolei odnośnie do wysokości ponoszonych wydatków na utrzymanie wskazał, że pokrywane są one przez rodziców, u których Skarżący mieszka wraz z rodziną. Podał, że partycypuje w ˝ części tych wydatków. Skarżący nie wyjaśnił przyczyny niewykonania wezwania w pozostałym zakresie (wyciągi z rachunków bankowych, kopia ewidencji działalności gospodarczej za wskazany w wezwaniu okres, zaświadczenie o tym, że żona Skarżącego jest osobą bezrobotną poszukującą pracy). Postanowieniem z dnia 9 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Sz 645/17 referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Referendarz sądowy stwierdził, że wniosek Skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie gdyż Skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. W uzasadnieniu zwrócił uwagę, że Skarżący (ur.[...] r.) w złożonym wniosku podał, że aktualnie utrzymuje się z prac dorywczych wynoszących miesięcznie średnio [...] zł; według oświadczenia Skarżącego jest to jedyne źródło utrzymania czteroosobowej rodziny. Skarżący zawiesił z dniem 15 lutego 2017 r. działalność gospodarczą w zakresie transportu drogowego towarów. Referendarz sądowy zwrócił uwagę, że Skarżący nie przedstawił dokumentów obrazujących aktualną sytuację finansową, tj. przede wszystkim: wyciągów z rachunków bankowych (swoich i żony), ani dokumentów wskazujących wysokość przychodów uzyskanych z działalności gospodarczej w okresie od 1 stycznia do 15 lutego 2017 r. Nie wyjaśnił przyczyny niewykonania wezwania w tym zakresie. Referendarz sądowy wskazał, że Skarżący w odpowiedzi na wezwanie wyjaśnił, że w zakresie kosztów utrzymania korzysta z pomocy rodziców. W ocenie referendarza sądowego powyższe uniemożliwiło dokonanie ustaleń w zakresie wysokości środków, którymi Skarżący dysponuje. Nie sposób było stwierdzić na podstawie akt sprawy, czy sytuacja materialna Skarżącego jest rzeczywiście wyjątkowo trudna i nie pozwala na poniesienie wydatków związanych z ustanowieniem radcy prawnego. Referendarz sadowy stwierdził, że takich dowodów nie zawierają też akta administracyjne sprawy. Oceniający wniosek podniósł dodatkowo, że Skarżący nie wskazał przeszkody uniemożliwiającej kontynuowanie działalności gospodarczej w zakresie transportu drogowego towarów. Nie kwestionując prawa Skarżącego do swobodnego podejmowania decyzji co do kontynuacji bądź zawieszenia działalności gospodarczej, referendarz zwrócił uwagę, że w przypadku wyzbycia się możliwości zarobkowych przez okresowe zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, należałoby stwierdzić, że udzielenie wsparcia z budżetu państwa byłoby nieuzasadnione. Odpis postanowienia referendarza sądowego wraz z uzasadnieniem doręczono Skarżącemu w dniu 25 stycznia 2018 r. W dniu 31 stycznia 2018 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, domagając się przyznania pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu sprzeciwu zwrócił uwagę, że jest osobą z niskimi dochodami z tytułu prac dorywczych, ma problemy finansowe i nie jest w stanie przedstawić jakichkolwiek dokumentów. Zarzucił, że referendarz sądowy potraktował Skarżącego "jak statystykę". W odczuciu Skarżącego, jako szary obywatel nie ma on szans w sporze z ZUS- em. Polemizując z argumentacją referendarza przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia oświadczył, że "z jakiś to powodów" zawiesił działalność gospodarczą i wyjaśnił, że nie prowadzi transportu drogowego ponieważ z powodu tej działalności ciążą na nim "ogromne długi". Wraz ze sprzeciwem przedłożył kopię odpisu postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 21 grudnia 2017 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z powodu bezskuteczności egzekucji. W ocenie Skarżącego powyższe potwierdza, że nie jest on osobą majętną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. Na wstępie należy zaznaczyć, że stosownie do art. 260 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje się jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Natomiast art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisów tych wyraźnie wynika, że jedynym kryterium, jakim kieruje się sąd rozpatrując wniosek w przedmiocie prawa pomocy, są możliwości finansowe wnioskującego. Inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku spoczywa na wnioskodawcy, świadczy o tym użyty we wskazanym przepisie zwrot: "...gdy (osoba fizyczna) wykaże...". Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a. in principio, który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radca prawnym, doradca podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Wykazanie braku środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania jest warunkiem niezbędnym do uzyskania ulgi w postaci prawa pomocy, nie kreuje jednak po stronie skarżącej roszczenia o jego przyznanie. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, że każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć zatem miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy istnieje realne zagrożenie nie zrealizowania przez stronę przysługującego jej prawa do sądu. Stanowisko to potwierdzone zostało w orzecznictwie i piśmiennictwie (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C.H.Beck, wydanie 2, Warszawa 2013, s. 855-856). Skarżący powinien zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony skarżącej od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych, skutkuje brakiem wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. W związku z tym osoba, chcąca skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielenia, na wezwanie sądu, wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt I OZ 929/12, LEX nr 123955). Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2011 r., sygn. akt II OZ 1361/10, LEX nr 743829). W rozpoznawanej sprawie Skarżący wystąpił, po wydaniu wyroku w sprawie, z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie radcy prawnego. Wobec tego, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., jego obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. We wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, na utrzymaniu małżonków pozostaje dwoje dzieci w wieku [...] lat, źródłem utrzymania są prace dorywcze Skarżącego w wysokości ok. [...] zł, z jego oświadczenia wynikało, że stałe miesięczne wydatki wynoszą [...] (energia elektryczna, woda, wywóz śmieci, telefon, telewizja, internet). Z kolei zajęcia komornicze wynoszą ok. [...] zł w zależności od uzyskanego dochodu z prac dorywczych. Referendarz sądowy działając na podstawie art. 255 p.p.s.a., zasadnie wezwał Skarżącego do uzupełnienia złożonego wniosku i w pięciu punktach określił, jakich konkretnie dokumentów wymaga dla pełnej oceny zgłoszonego żądania. Skarżący nie wykonał wezwania. Nie nadesłał bowiem wymaganych dokumentów źródłowych; powołując się na dużą odległość urzędu skarbowego od miejsca zamieszkania skarżącego (ok. 70 km) oraz brak środków wystarczających do podjęcia działań w celu uzyskania zaświadczenia zawnioskował o to, aby sąd wysłał zapytanie do urzędu skarbowego odnośnie dochodów skarżącego i jego żony. Z kolei odnośnie do wysokości ponoszonych wydatków na utrzymanie wyjaśnił jedynie, że pokrywane są one przez rodziców, u których mieszka wraz z rodziną; Skarżący partycypuje w ˝ części tych wydatków. Skarżący nie nadesłał wyciągów z rachunków bankowych (swoich i żony), kopii ewidencji działalności gospodarczej za wskazany w wezwaniu okres, ani zaświadczenia o tym, że jego żona jest osobą bezrobotną poszukującą pracy). Skarżący nie wyjaśnił przyczyny niewykonania wezwania. W ocenie Skarżącego, przedłożona wraz ze sprzeciwem kopia odpisu postanowienia z dnia 21 grudnia 2017 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego świadczy o tym, że Skarżący nie jest osobą majętną. Sąd zwraca w tym miejscu uwagę, że przyznanie prawa pomocy jest zależne od wykazania przez osobę fizyczną, nie tyle, że nie posiada żadnego majątku, ale że nie jest w stanie samodzielnie ani z pomocą najbliższych członków rodziny ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu, zasadnie stwierdził referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu, że zaniechanie Skarżącego uniemożliwiło ocenę jakimi środkami Skarżący, czy to z własnych oszczędności, czy ze środków najbliższych członków rodziny, rzeczywiście dysponuje. Skarżący nie przedłożył wyciągów bankowych swoich ani swej żony, nie potwierdził wysokości ponoszonych kosztów utrzymania czteroosobowej rodziny. Stwierdzić należy, że twierdzenia Skarżącego są gołosłowne. Skarżący nie przedstawił wyczerpującej dokumentacji dotyczącej sytuacji finansowej swej żony, nie przedłożył wyciągów z jej rachunków bankowych i nie wskazał przyczyny niewykonania wezwania w tym zakresie. Takie zaniechanie uniemożliwia pełną ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy, albowiem majątek i dochody żony Skarżącego należy uwzględniać przy ocenie jego możliwości płatniczych. Dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez oboje małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych na niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt I FZ 530/13; z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12). Wyraźnie przy tym zaznaczyć należy, że w swoim wezwaniu z dnia 11 grudnia 2017 r. referendarz sądowy zobowiązał Skarżącego do przedłożenia takiej dokumentacji, której pozyskanie w żadnym przypadku nie powinno być ani nazbyt czasochłonne, ani nadmiernie utrudnione. Szczególnie odnosi się to do mających istotne znaczenie w sprawie wyciągów z rachunków bankowych czy dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków na utrzymanie. Skarżący nie przedłożył również stosownej dokumentacji wraz ze sprzeciwem, poprzestając głównie na polemice ze stanowiskiem wyrażonym w zaskarżonym postanowieniu. W takiej sytuacji brak było podstaw do uwzględnienia wniosku w zgłoszonym zakresie. Odnosząc się jeszcze do dołączonego postanowienia komornika sądowego stwierdzić należy, że istotnie potwierdza ono bezskuteczność egzekucji wobec Skarżącego, w konsekwencji brak majątku. Jednak podkreślić należy, że czynności podjęte w sprawie w związku z ubieganiem się Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w sprawie były związane z oświadczeniem samego Skarżącego z dnia 6 grudnia 2017 r. o uzyskiwaniu dochodu z prac dorywczych w wysokości [...] zł. Miały one na celu ustalenie czy i jakie są w związku z tym rzeczywiste możliwości płatnicze Skarżącego i jego żony w sprawie. W rozpoznawanej sprawie, mając na uwadze całokształt okoliczności, słusznie referendarz sądowy stwierdził, że Skarżący nie wykazał, iż jego sytuacja materialna jest tego rodzaju, że uzasadnia wyjątkowe potraktowanie poprzez odstąpienie od zasady ponoszenia kosztów sądowych z własnych środków i przerzucenie kosztów tego postępowania na Państwo. Referendarz sądowy zasadnie więc odmówił Skarżącemu udzielenia prawa pomocy i w sposób właściwy stanowisko to uzasadnił. Wnioskodawca nie zdołał wykazać, że spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Stanowiska tego również nie zdołał obalić wniesionym sprzeciwem ani przedłożonym postanowieniem komornika sądowego. W okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć również, że odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego narusza prawo do sądu określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Do naruszenia tych przepisów mogłoby dojść wówczas, gdyby Sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy, mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Takich ustaleń, wobec zaniechania skarżącego, nie można było bowiem poczynić. Mając powyższe na uwadze, na podstawie przepisów art. 260 §1 - §3 p.p.s.a. w związku z art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.