I SA/Sz 995/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do grudnia 2011 r. p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący J.K., po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...] zł, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że nie pracuje, nie uzyskuje żadnego dochodu oraz nie posiada żadnego majątku ruchomego oraz nieruchomości. Wnioskodawca podał, że w chwili obecnej korzysta z pomocy finansowej rodziny, która jest ograniczona i dotyczy tylko podstawowych potrzeb (żywność) oraz bieżących zobowiązań (rachunki za prąd, wodę itp.). Wskazano także, że kwota wpisu [...] zł przekracza możliwości finansowe skarżącego. Pozostałe rubryki formularza PPF (dotyczące stanu rodzinnego, majątku, wysokości dochodów) zostały wykreślone, poza rubryką dotyczącą zobowiązań i wydatków, w której podano, że skarżący ponosi opłaty za media w kwocie [...] zł, które pokrywa rodzina wnioskodawcy. Do wniosku dołączono kopie odpisu postanowienia Starszego referendarza sądowego Sądu Rejonowego [...], IX Wydziału Gospodarczego KRS z dnia 16 września 2016 r. wydane w postępowaniu o wpis do rejestru Dłużników Niewypłacalnych zobowiązujące dłużnika do wyjawienia majątku w trybie przepisów K.p.c. o postępowaniu egzekucyjnym (sygn. sprawy [...]). Skarżący, wykonując zobowiązanie referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, obrazujących jego sytuację finansową i rodzinną, nadesłał: 1. oświadczenie z dnia 14.11.2016 r. wskazujące, że nie jest zarejestrowany jako bezrobotny ani też nie jest zarejestrowany jako osoba korzystająca z pomocy społecznej; pozostaje w związku małżeńskim, ma orzeczoną separację i rozdzielność majątkową; nie posiada żadnego tytułu do zajmowanego lokalu, który jest własnością żony, ma udostępniony jeden pokój o pow. [...] kw. z możliwością korzystania z łazienki i kuchni; na dzień dzisiejszy nie zakończył działalności gospodarczej, prowadzi rozliczenie w urzędzie skarbowym w J.; 2. kopię PIT-36 za 2014 r., w którym zadeklarował przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, dochód [...] zł, rozliczenie straty z lat ubiegłych w kwocie [...] zł; 3. kopię PIT-36 za 2015 r., w którym zadeklarował przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, stratę [...] zł; 4. zaświadczenie Sądu Rejonowego w P. z dnia 19.09.2016 r. o dokonaniu wpisu do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych; 5. kopie rejestru zakupów i sprzedaży VAT i za czerwiec 2016, lipiec 2016, sierpień 2016 (wartość zakupów brutto: za 06/2016 [...] zł, za 07/2016 [...] zł, za 08/2016 minus [...] zł; obroty ze sprzedaży brutto: 06/2016 [...] zł, 07/2016 [...] zł, 08/2016 [...] zł); 6. raporty wspomagające wyliczenie zaliczki miesięcznej na podatek dochodowy za miesiące maj 2016, czerwiec 2016, lipiec 2016, sierpień 2016, wrzesień 2016, październik 2016 (suma należnych zaliczek od początku roku [...] zł); 7. wyciąg z rachunku w [...] Banku [...] za okres od 01.04.2016 r 01.07.2016 r do 30.09.2016 r., saldo końcowe "[...] zł", suma uznań i obciążeń [...] zł; 8. oświadczenie pełnomocnika skarżącego, że godnie z art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze kwota wynagrodzenia pełnomocnika jak i inne informacje związane z wynagrodzeniem są objęte tajemnicą zawodową. Rozpoznając wniosek zważono, co następuje: W świetle art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.), zwanej następnie "p.p.s.a.", strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie natomiast z art. 243 p.p.s.a., stronie – na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku – może zostać przyznane prawo pomocy. Obejmuje ono - wedle treści art. 245 § 2 p.p.s.a. - zarówno zwolnienie od kosztów sądowych, jak i ustanowienie pełnomocnika – wówczas jest to prawo pomocy w zakresie całkowitym. Natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub też tylko ustanowienie adwokata składa się na częściowy wymiar prawa pomocy – art. 245 § 3 p.p.s.a. Celem tej instytucji jest umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym i dostatecznie te okoliczność wykażą. Stosownie bowiem do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., ciężar dowodu odnośnie do okoliczności dotyczących sytuacji rodzinnej i materialnej strony, a zatem co do przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na ubiegającym się o nie. I tak, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., który dotyczy częściowego zakresu prawa pomocy (o co ubiega się strona) winien on wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Tylko, gdy wnioskodawca w sposób jednoznaczny wykaże, że spełnia wymienioną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłankę odstąpienia w jego wypadku od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez jego strony, dopuszczalne jest przerzucenie tychże kosztów na ogół społeczeństwa w ramach instytucji prawa pomocy, finansowanej ze środków publicznych. Ponadto, jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Sąd (referendarz sądowy) nie jest natomiast zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego albo gdy nie są one do końca jasne. Konstrukcja ww. art. 255 p.p.s.a. zakłada, że w razie podjęcia przez Sąd (referendarza sądowego) działań, dążących do uściślenia oświadczeń strony, strona ma obowiązek współpracy z sądem. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia lub dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że wniosek skarżącego nie może zostać uwzględniony. Skarżący nie wykazał bowiem, że poniesienie kosztów sądowych czy to w pełnym, czy też w ograniczonym zakresie, samodzielnie, czy też z pomocą najbliższych członków rodziny, spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jego i rodziny. Ze złożonych oświadczeń i dokumentów wynika, że skarżący obecnie nie pracuje, nie uzyskuje żadnych dochodów, nie posiada żadnego majątku, pozostaje na utrzymaniu rodziny, która zaspokaja jego podstawowe potrzeby życiowe. Skarżący we wrześniu 2016 r. został wpisany do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Z informacji zawartej w internetowej bazie przedsiębiorców CDEiG wynika, że wyrejestrował działalność gospodarczą w dniu 13 grudnia 2016 r. Na koncie bankowym skarżącego na dzień 30 września 2016 r. występowało ujemne saldo końcowe w kwocie [...] zł, zaś obroty tego konta wynosiły w okresie od 1 lipca 2016 r. do 30 września 2016 r. [...] zł. Z powyższego opisu wynika, że skarżący faktycznie może nie dysponować środkami pozwalającymi uiścić wpis od skargi w kwocie [...] zł. Jednakże jednocześnie nie wykazał w sposób przekonujący, że nie jest w stanie zdobyć żadnych środków, aby partycypować w kosztach niniejszego postępowania choćby częściowo (symbolicznie). Nie udowodniono, że istnieją jakiekolwiek obiektywne przeszkody, uniemożliwiające w chwili obecnej skarżącemu zarobkowanie, np. zły stan zdrowia. Wpisanie na listę dłużników niewypłacalnych, spowodowane zadłużeniem wynikającym z wcześniejszych decyzji gospodarczych skarżącego, nie może stanowić okoliczności wykluczającej podjęcie przez skarżącego jakiejkolwiek pracy, jak też przemawiającej automatycznie za uwzględnieniem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Nie może umknąć z pola widzenia, że skarżący, będąc przedsiębiorcą w latach wcześniejszych uzyskiwał niebagatelne przychody (w 2014 r. w kwocie [...] zł, w 2015 r. w kwocie [...] zł). Wykazywał także znaczne obroty w ewidencji VAT jeszcze za miesiące od czerwca do sierpnia 2016 r. (wartość zakupów brutto: za 06/2016 [...] zł, za 07/2016 [...] zł, za 08/2016 minus [...] zł; obroty ze sprzedaży brutto: 06/2016 [...] zł, 07/2016 [...] zł, 08/2016 [...] zł). Powyższe wielkości świadczą o znacznych możliwościach płatniczych jak i o możliwościach gromadzenia oszczędności we wcześniejszym okresie. Skarżący, jako przedsiębiorca, prowadzący działalność na tak dużą skalę, powinien liczyć się z ryzkiem związanym z tą działalnością, wykazać się zapobiegliwością i gromadzić środki na występowanie w procesach sądowych z nią związanych, nie przerzucać ciężaru tej działalności oraz poniesienia kosztów sądowych na Budżet Państwa czyli na ogół obywateli. Zaznaczyć przy tym należy, że bez znaczenia dla takiej oceny pozostaje fakt wykazywania strat z działalności, gdyż strata jest co do zasady jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, które to koszty są wynikiem decyzji gospodarczych danego podmiotu, nie oznacza natomiast realnego braku środków finansowych. Co więcej, ponoszenie przez stronę kosztów (wydatków) świadczy o tym, że posiadał środki finansowe, co potwierdza przedstawiony wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 kwietnia 2014 r. do 30 kwietnia 2014 r. (suma uznań [...] zł, suma obciążeń [...] zł). Dodatkowo wskazać należy, że oświadczenie skarżącego w zakresie źródeł utrzymania jest niewystarczające i budzi uzasadnione wątpliwości co do jego rzetelności. Wnioskodawca podał, że obecnie pozostaje na utrzymaniu rodziny, z dokumentów wynika, że we wrześniu wpisany został do rejestru dłużników niewypłacalnych, zaś w grudniu 2016 r. zlikwidował działalność gospodarczą. Tymczasem referendarz sądowy dostrzegł (na podstawie korekty rocznego zeznania podatkowego za 2015 r. PIT-36), że skarżący w 2015 r. uzyskiwał dodatkowo przychody z udziałów w spółce komandytowo - akcyjnej, której jest udziałowcem, którego to faktu we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF nie ujawnił. Niezależnie od powyższego, wniosek nie może zostać uwzględniony również z tych względów, że skarżący nie przedstawił pełnej informacji na temat swojej sytuacji rodzinnej. Wnioskodawca wskazał ogólnie, że korzysta z pomocy finansowej rodziny. Dopiero w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, skarżący podał, że pozostaje w związku małżeńskim, zaznaczając, że żona w będącym jej własnością mieszkaniu udostępnia skarżącemu pokój o pow. [...] kw., a także, iż między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa i separacja. Jest oczywiste, że okoliczność pozostawania w związku małżeńskim ma istotne znaczenie dla oceny zdolności finansowych wnioskodawcy. Jak stanowi art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm., dalej: "k.r.i.o.") oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.i.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wynika z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FSK 216/09), obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Obowiązku tego nie wyłącza zatem nawet rozdzielność majątkowa małżeńska, która w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.i.o.) i orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.i.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 2 lipca 2009 r. sygn. akt I FSK 216/09, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, Lex nr 582903, postanowienie NSA z 23 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 113/11, Lex 783804, postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r. sygn. akt II FZ 1020/12 Lex 1240477). Z tych względów, skoro skarżący pozostaje w związku małżeńskim, powinien podać dokładne informacje konieczne do zbadania także sytuacji majątkowej jego żony lub udokumentować, że ma orzeczoną separację. Nakaz zbadania jej sytuacji wynika bowiem z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Na podstawie złożonych przez skarżącego ogólnych oświadczeń, nie można stwierdzić, czy obiektywnie istnieje możliwość, żeby zwrócić się do żony o wsparcie finansowe. W kontekście stwierdzonej wyżej nierzetelności w podawaniu informacji, dostrzeżono również, że skarżący uchylił się od udzielenia odpowiedzi na wezwanie w zakresie źródeł finansowania wynagrodzenia zatrudnionego adwokata, zaś pełnomocnik oświadczył jedynie, że informacje związane z wynagrodzeniem objęte są tajemnicą zawodową. Nie sposób zatem stwierdzić, czy skarżący jest w stanie (i z jakiego źródła) wygospodarować środki na ten cel, a kwestia ta także ma znaczenie w aspekcie badania przesłanek przyznania prawa pomocy. Reasumując, stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ani samodzielnie, ani z pomocą rodziny (żony), ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ogólnikowe, bądź nie do końca jasne informacje o sytuacji rodzinnej i finansowej nie mogą przemawiać za przyznaniem prawa pomocy w żądanym zakresie. Dla oceny możliwości uiszczenia przez skarżącego kosztów sądowych istotne jest czy skarżący jest zdolny do pracy, czy nadal jest udziałowcem spółki i czy uzyskuje z tego tytułu przychody, czy był w stanie zgromadzić środki pieniężne i w jakiej wysokości z przychodów uzyskiwanych wcześniej, a także istotne są dochody i stan posiadania najbliższej rodziny (żony). Przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa (czyli jest to dodatkowe obciążenie innych obywateli) i dlatego winno być udzielane wyjątkowo. W przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § § 1 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.