II SA/Sz 242/12

Dnia 20 lipca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie Sędzia WSA Barbara Gebel po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. S.- M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy D.S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...], nr [...], utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie nakazu rozbiórki pomieszczenia gospodarczego dobudowanego do istniejącego lokalu handlowo-usługowego znajdującego się w budynku mieszkalnym przy [...]. Skarżąca, wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie [...] zł, złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W urzędowym formularzu PPF wskazała, że wnosi także o ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach skarżąca podała, że jest matką [...] dzieci, które są na jej utrzymaniu. Wnioskodawczyni oświadczyła, że prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód w kwocie [...] zł brutto miesięcznie, posiada dom o pow. [...] m2, lokal użytkowy o pow. [...] m2 (parter) i o pow. [...]m2 (piwnica), nie posiada żadnych oszczędności ani przedmiotów wartościowych, posiada natomiast kredyt w wysokości [...] zł, którego rata miesięczna wynosi [...] zł, a także kredyt w rachunku firmowym w wysokości [...] zł wymagający spłaty. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 17 maja 2012 r. sygn.akt II SA/Sz 242/12 odmówił D.S. przyznania prawa pomocy. Strona wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. Wniesienie w ustawowym siedmiodniowym terminie prawidłowo sporządzonego sprzeciwu wywołuje ten skutek, że orzeczenie referendarza sądowego traci moc, zaś sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego art.260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. z 2012 r., poz.270 ). Sprzeciw jest specyficznym rodzajem środka prawnego, który powoduje przejęcie kompetencji do rozpoznania i rozpatrzenia incydentalnej kwestii przyznania prawa pomocy przez sąd, nie zaś badanie prawidłowości zakwestionowanego postanowienia lub zarządzenia wydanego przez referendarza. Wezwaniem z dnia [...] sąd wezwał skarżącą do przedłożenia w terminie 14 dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy: - wykazania za pomocą kserokopii dokumentów, jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; - złożenia oświadczenia, czy mąż partycypuje w kosztach utrzymania dzieci, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości; - przedłożenia wyciągów i wykazów za okres ostatnich 6 miesięcy ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą oraz dokumentów dotyczących lokat, kont oraz kart kredytowych; - przedłożenia kserokopii wszystkich umów kredytowych i harmonogramów spłat kredytów; - przedłożenia kopii dokumentacji finansowej prowadzonej działalności gospodarczej za 2011 r., sporządzanej dla celów podatkowych oraz informacji z Urzędu Skarbowego o wysokości wpłaconych zaliczek na podatek dochodowy i podatek VAT; - złożenia oświadczenia, czy wnioskodawczyni posiada samochód, a jeżeli tak, to należy podać markę, rok produkcji i obecną wartość. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca oświadczyła, że mąż "na chwilę obecną jest bezrobotny i nie jest w stanie pomagać firmie, mi i moim dzieciom. Nie posiada żadnych innych środków oraz innego majątku wskazanego już wcześniej." Przedłożyła także (kserokopie) umowy dotyczące założenia Eurokont Walutowych w USD i EUR, umowę o kredyt i kartę kredytową, umowy pożyczki zawarte w [...] r. na kwotę [...] tys.zł ( przeznaczoną na cele konsumpcyjne i wykup lokalu ) i na kwotę [...] tys. zł ( przeznaczoną na spłatę kredytu ), zaświadczenie o zmianie we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej z [...], zaświadczenie o numerze identyfikacyjnym REGON z [...], duplikat decyzji w sprawie nadania numeru identyfikacji podatkowej, aneksy do umów dzierżawy gruntów przy [...] ( czynsz ustalono od [...] na kwotę [...]), fakturę za energię elektryczną za [...] w lokalu przy [...] ( na kwotę [...] zł ), fakturę za gaz wlokalu mieszkalnym (kwota [...] zł), wezwanie Spółki A. do zapłaty faktur na kwotę [...] zł, pokwitowanie wpłaty do Urzędu Skarbowego kwoty [...] zł, umowę limitu debetowego zawartą w [...]r. , umowę z [...]r. ustalającą ogólne zasady kredytowania, oraz zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym [...] z którego wynika, że D.S. osiągnęła przychód w wysokości [...] zł, poniosła koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł i osiągnęła dochód w wysokości [...] zł. Wcześniej D.S. przedłożyła w zasadzie te same dokumenty. Wśród innych dokumentów znalazł się akt notarialny – umowa o wyłączeniu wspólności ustawowej pomiędzy małżonkami z dnia [...], faktury za ochroną lokalu i opłatami za lokal przy [...], faktury za zakup materiałów związanych z remontem, rachunki za lokal przy [...], faktury za telefon, potwierdzenie sald rachunków bankowych – bieżącego dla podmiotów gospodarczych i depozytowego. W piśmie z dnia [...] skarżąca oświadczyła, że jej mąż nie jest zarejestrowany jako bezrobotny i nie posiada żadnego majątku ani kont bankowych, a ona posiada z nim rozdzielność majątkową. Skarżąca podała, że nie zatrudnia pracowników. D.S. posiada [...] dzieci w wieku [...]. Nie udzieliła żadnej odpowiedzi na pytanie sądu czy mąż partycypuje w kosztach utrzymania dzieci. Strona nie odpowiedziała czy posiada samochód, nie przedłożyła żądanych wyciągów z jej kilku rachunków bankowych. Przepis art. 230 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyraźnie stanowi, że od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Pismami zaś, o których mowa w § 1, są skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania – art. 230 § 2. Zgodnie z art. 245 § 1 ww. ustawy, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (art. 245 § 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (art. 245 § 3). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1), a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Koszty sądowe, jako należności Skarbu Państwa, winny mieć prymat wśród tych wydatków stron, które nie służą koniecznemu utrzymaniu. W konsekwencji, strona posiadająca stałe źródło dochodów winna poczynić oszczędności w swoich wydatkach do granic zabezpieczenia podstawowego utrzymania, tak by w maksymalnym możliwym zakresie partycypować w kosztach postępowania. Wyjaśnić należy, że formuła "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na podmiocie wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek przedstawienia sytuacji majątkowej w sposób rzetelny i pełny. Natomiast ocena tego, czy wnioskodawca znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, należy do wyłącznej kompetencji sądu – art. 254 §1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Oceny sądu nie można wykluczyć, czy też zastąpić, zapewnieniami wnioskodawcy o wyczerpaniu zdolności płatniczych. Rozstrzygnięcie o udzieleniu prawa pomocy nie może być niezależne od rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy oraz niezależne od oceny sądu o spełnieniu przesłanek udzielania prawa pomocy. Warunkiem koniecznym do przeprowadzenia oceny zdolności majątkowych osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy jest przedstawienie dokładnych i wiarygodnych danych o sytuacji majątkowej i rodzinnej strony postępowania. Ogólnikowe oraz nieudokumentowane zapewnienia o trudnej sytuacji majątkowej są bezużyteczne z punktu widzenia możliwości dokonania oceny sytuacji majątkowej, albowiem nie pozwalają wnioskować o zdolnościach płatniczych strony postępowania. Jeżeli podane przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie zostały przez nią należycie uzasadnione lub uprawdopodobnione, to sąd, na podstawie art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 1ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Nie można jednocześnie uczynić zarzutu sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona niedopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z sądem. Również należy zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy. Skarżąca nie do końca zastosowała się do wezwania sądu i nie wykazała w pełni stanu majątkowego swojej rodziny. Skarżąca uzyskuje stałe dochody z działalności gospodarczej. W świetle przedstawionych dokumentów, niewiarygodne jest oświadczenie skarżącej o braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych. Przychody uzyskiwane przez D.S. z prowadzonej działalności gospodarczej przewyższają bowiem koszty ponoszone w związku z tą działalnością. Przedłożone dokumenty stwierdzające wydatki na opłaty związane z utrzymaniem lokali ( czysz, koszty utrzymania, energia ) w przeważającej większości dotyczą lokali użytkowanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, a więc opłaty te traktowane są jako koszty uzyskania przychodu z działalności. Ponadto, w ocenie sądu, wydatki przeznaczone na opłaty za telewizję cyfrową, czy smartfon nie służą zaspokojeniu koniecznych potrzeb życiowych. Mąż D.S. nie jest zatrudniony, pracy nie poszukuje i nie łoży na utrzymanie dzieci, a skarżąca nie podała żadnej przyczyny takiego stanu rzeczy, co pozwala na przyjęcie, że skarżąca godzi się dobrowolnie na taki stan rzeczy, czyli rezygnuje z pomocy współmałżonka. Oceny tej nie zmienia fakt obowiązywania w małżeństwie skarżącej ustroju rozdzielności majątkowej. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obarcza obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczynienia się do zaspokojenia stworzonej przez nich rodziny, znajdującego umocowanie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w art. 13 i 27). W orzecznictwie wprost wskazuje się, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi (patrz: postanowienie NSA z 22 grudnia 2009 r. II OZ 1142/09 LEX 582903). Za okoliczność faktyczną stanowiącą kryterium rozstrzygające o takim obowiązku zgodnie przyjmuje się fakt pozostawania przez wnioskodawcę we wspólnym gospodarstwie domowym, czy też niepozostawania w separacji z małżonkiem, pomimo rozdzielności majątkowej (patrz: postanowienie NSA z 25 października 2010 r. II FZ 492/10 dostępne w Internecie). Zaciągane kredyty związane były przede wszystkim z prowadzoną działalnością gospodarczą – między innymi na zakup lokalu użytkowego. Zdaniem sądu, kredyt bankowy, nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, gdyż zobowiązania prywatnoprawne nie korzystają z takich preferencji w stosunku do wpisu sądowego. Nie można więc uznać, by za całkowitym zwolnieniem od kosztów sądowych przemawiał fakt ponoszenia znacznych wydatków związanych ze spłatą kredytów. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wprost wskazuje się bowiem, że koszty sądowe stanowią należności Skarbu Państwa i że powinny one być zaspokajana na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a zobowiązania prywatne takie jak rata kredytu hipotecznego nie mają przed nimi pierwszeństwa (patrz: postanowienie NSA z 20 października 2011r. I OZ 783/11 LEX 984400). Akcentuje się również, że utrzymanie konieczne, stanowiące prawne ekonomiczne kryterium oceny istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy obejmuje, co oczywiste, wydatki związane z potrzebami mieszkaniowymi, co jednak nie oznacza, że dla zaspokojenia tych potrzeb niezbędne jest ponoszenie wydatku z tytułu spłaty rat kredytu hipotecznego (postanowienie NSA z 16 marca 2011 r. II FZ 22/11 LEX 783814). Przywołane poglądy - odnoszące się do kredytu hipotecznego - należy jednak w całej rozciągłości odnieść do faktu ponoszenia wydatków związanych z uiszczaniem rat kredytów nie służących zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych, czy innych podstawowych potrzeb życiowych. Argumentacja wniosku o licznych zobowiązaniach kredytowych nie mogła zatem stanowić samodzielnej podstawy uwzględnia żądania skarżącej. Skarżąca nadto, jak sama wskazała, korzysta z kart kredytowych. Tymczasem powszechnie wiadome jest, że uzyskanie kredytu czy też karty kredytowej wiąże się z oceną tzw. zdolności kredytowej podmiotu ubiegającego się o tego rodzaju wsparcie instytucji finansującej. Pośrednio dowodzi to, że sytuacja finansowa skarżącej nie jest tak krytyczna, jak zdaje się przedstawiać ją we wniosku i składanych oświadczeniach. Dodać należy, że skarżąca jest właścicielką domu mieszkalnego i dwóch lokali użytkowych wykorzystywanych do prowadzenia działalności gospodarczej. Reasumując, w świetle przedstawionych ustaleń, za zasadne uznać należało stwierdzenie, że wnioskodawczyni nie przedstawiła swojej sytuacji majątkowej i finansowej, w taki sposób by potwierdzała, że nie ma ona realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Wskazane okoliczności nie tylko nie potwierdzają, że wnioskodawczyni nie ma możliwości płatniczych ich uiszczenia, ale także skutkują uznaniem za niewiarygodne złożonych oświadczeń. Postępowanie wnioskodawczyni nie pozwala na wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Z tych wszystkich względów, sąd uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy i na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.