I SA/Wa 2157/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Nowicka (spr.) Sędziowie NSA Anna Łukaszewska - Macioch asesor WSA Agnieszka Miernik Protokolant Rafał Puścian po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi D. C. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] września 2005r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2005r. Nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Ministra Budownictwa na rzecz D. C. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych, 4. przyznaje od Skarbu Państwa i nakazuje wypłacić ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata L. P. prowadzącego kancelarię adwokacką w W., przy ul. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych stanowiącą 22 % VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. I SA/Wa 2157/05 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2005 r. nr [...] Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r. odmawiającą potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego. Powyższe rozstrzygnięcie zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych: Decyzją z dnia [...] kwietnia 2005r. Wojewoda [...] odmówił D. C. -jako następczyni prawnej po M. C. - byłym właścicielu nieruchomości o powierzchni [...] ha, pozostawionej w H., w gminie U., w powiecie B., w województwie [...] - potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości majątku pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego, gdyż -wg organu – M. C. nie repatriował się do Polski w trybie żadnej z umów republikańskich. Od powyższej decyzji złożyła odwołanie D. C. podnosząc, iż M. C. będąc [...] Wojska Polskiego służył przed wojną w różnych miejscowościach a pozostając już na emeryturze w 1939 r. ( tuż przed wojną ) nabył opisany wyżej majątek by w nim zamieszkiwać z rodziną. W związku z tym została zresztą wypowiedziana przez ojca umowa najmu lokalu mieszkalnego w W. Wybuch wojny natomiast spowodował, że M. C. został powołany do służby czynnej a po kapitulacji W. podjął działalność konspiracyjną w [...], którą prowadził przez cały okres okupacji ( łącznie z udziałem w [...]). W tych warunkach, w momencie zakończenia wojny, ojciec odwołującej się pozostawał w granicach Polski obowiązujących po 1945 r. a zatem nie miał potrzeby przekraczania granicy Państwa Polskiego. Rozpatrując sprawę w trybie instancji odwoławczej Minister podniósł, że - zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego ( Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm. ) - określa ona zasady zaliczenia na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w zawartym: 1. układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski; 2. układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski; 3. układzie z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski; 4. umowie z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR, i o ich ewakuacji do Polski, i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski, i o ich ewakuacji do ZSRR. Zgodnie zaś z art. 2 ust. l ustawy z dnia 12 grudnia 2003r. prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: zamieszkiwali w dniu l września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. l, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz posiadają obywatelstwo polskie. Ponadto wskazano także, że - stosownie do art. 2 ust. 2 powołanej ustawy- w razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, prawo do zaliczenia wartości nieruchomości przysługuje łącznie wszystkim jego spadkobiercom, jeżeli posiadają oni obywatelstwo polskie albo jednemu z nich, wskazanemu przez pozostałych spadkobierców. W oparciu o treść orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Wojewódzkiego Oddziału w W. z dnia [...] stycznia 1946 r. Nr [...] organ ustalił, że przedmiotowa nieruchomość należąca do M. C. położona była we wsi [...] H. w województwie [...], zatem obecnie znajduje się ona na terenie [...]. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego W. z dnia [...] lutego 1989 r. sygn. akt [...] spadek po M. C. i A. C. nabyła D. C. Jak wspomniano, obecnie przedmiotowa nieruchomość znajduje się na terenie [...], z której ewakuacja ludności polskiej odbywała się w trybie układu z dnia [...] września 1944 r. zawartego pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem [...] dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium [...] i ludności [...] z terytorium Polski. Minister- powołując się w tych warunkach na treść art. 1 - w/w układu stwierdził, że układające się strony, po podpisaniu niniejszego układu zobowiązały się przystąpić do ewakuacji wszystkich Polaków i Żydów będących obywatelami polskimi do dnia 17 września 1939r. mieszkających w zachodnich okręgach [...] i chcących się przesiedlić na terytorium Polski. Ewakuacja dotyczyła przy tym jedynie tych osób, które wyraziły chęć ewakuowania się, co do przyjęcia których wyrażona została zgoda Rządu [...] i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Chęć ewakuowania się mogła być wyrażona ustnie jaki i pisemnie. Stosownie natomiast do art. 2 układu strony ustaliły, że rozpoczną ewakuację od 15 października 1944 r. i zakończają do l lutego 1945r. W okresie od 15 września do 15 października 1944 r. przeprowadza się ewidencję ilości, miejsca pobytu i narodowość osób pragnących się ewakuować. Zgodnie z art. 19 układu przy przekazaniu partii ewakuowanych Przedstawiciel Państwa wysyłającego, wręczał za pokwitowaniem Przedstawicielowi Państwa przyjmującego listę osób znajdujących się w transporcie a art. 5 pkt 6 układu zawierał zobowiązanie Państwa Polskiego do rekompensaty za pozostawione w wyniku ewakuacji nieruchomości, które to zobowiązanie jest obecnie realizowane na podstawie przytoczonej wyżej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Ponadto, powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/04, Minister stwierdził, że przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia l września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy - decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Zaakcentowano również, że w odniesieniu do tych osób (inaczej niż w przypadku nacjonalizacji mienia) nie nastąpiło przymusowe przejęcie ich praw majątkowych lub zarządu mieniem przez państwo polskie czy jego instytucje. Państwo polskie, a z instytucjonalnego punktu widzenia - Skarb Państwa Rzeczypospolitej Polskiej - nie stało się bowiem beneficjentem przejęcia czy też tylko użytkownikiem mienia (ruchomego oraz nieruchomego) pozostawionego poza wschodnimi granicami państwa polskiego a zmiana granic (ze szkodą dla Zabużan) nie została spowodowana przez państwo polskie ani nie przyczyniło się ono do tej zmiany. Zatem kompensacja wartości pozostawionego mienia przez państwo polskie nie miała i nadal nie ma natury i cech odszkodowania (w znaczeniu cywilnoprawnym) za mienie wywłaszczone de facto (lub bez podstawy prawnej), ale charakter sui generis publiczno-prawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Uzasadniając swoje stanowisko organ odwoławczy podniósł też, iż w rozpatrywanej sprawie wniosek nie mógł zostać uwzględniony, bowiem - jak wynikało to z oświadczenia wnioskodawczyni – rodzina nigdy nie zamieszkiwała na terenach [...]. W tych warunkach zatem Minister – podzielając stanowisko Wojewody, że M. C. nie podlegał repatriacji w trybie wskazanych wyżej układów z 1944 r. – utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie stało się z kolei przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, którą wniosła D. C. W skardze podniesiono, że M. C. pozostawił majątek na [...] .W 1935 r. przeszedł na emeryturę i ze S., w którym ostatnio pełnił służbę, przeprowadził się do W., gdzie z kolei rodzina wynajęła mieszkanie. W 1939 r. przed wybuchem wojny M. C. nabył majątek w H. i wówczas wypowiedział w/w umowę najmu, przenosząc się tymczasowo do mieszkania służbowego. Skarżąca podniosła, że w tym okresie ojciec wyjeżdżał na dłużej z W. i mógł już być zameldowanym w nowozakupionym domu, który przygotowywał na potrzeby rodziny. Sam zaś zakup majątku na [...] we wsi H., która odznaczała się zdrowym klimatem, podyktowany był faktem, iż wnioskodawczyni była dzieckiem chorowitym i anemicznym. Skarżąca powołała się ponadto na twierdzenia świadków K. P. i H. B., na podstawie których w 1946 r. Państwowy Urząd Repatriacyjny Wojewódzki Oddział w W. przyjął w orzeczeniu nr [...], że M. C. zamieszkiwał przedtem we wsi H., gdzie pozostawił wspomniany wyżej majątek. Poza tym skarżąca zakwestionowała zasadność dowodu w postaci oświadczenia jej z dnia 15 kwietnia 2004 r., spisanego w dniu 15 kwietnia 2005 r. przez Inspektora Oddziału Nieruchomości Wydziału Skarbu Państwa i Przekształceń Własnościowych [...] Urzędu Wojewódzkiego w W. twierdząc, że w przedmiotowej sprawie nie występowała w charakterze świadka, gdyż była w niej stroną a ponadto kontakty jej z organem miały miejsce dopiero w 2005 r., natomiast w 2004 r. nigdy nie składała przed w/w osobą żadnych oświadczeń. W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę – pod względem zgodności z prawem – zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej, przy czym kontrola Sądu sprowadza się do zbadania, czy organy administracyjne w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie Sąd uznał, że miało miejsce tego rodzaju naruszenie prawa, skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Jak wynika z treści zaskarżonego rozstrzygnięcia powodem odmowy uwzględnienia wniosku D. C. była okoliczność, że – w ocenie organów – ojciec jej M. C. w dniu [...] września 1939 r. nie zamieszkiwał na terenach [...], gdyż w tym czasie zamieszkiwał wraz z rodziną w W. Powyższe ustalenie zostało przy tym oparte na oświadczeniu skarżącej, zaprotokołowanym w dniu 15 kwietnia 2004 r. Zwrócić w tym miejscu jednak należy uwagę – co słusznie akcentuje skarga – że protokół z dnia 15 kwietnia 2005 r. zawierający oświadczenie D. C. jest protokołem z zeznań świadka. Świadczy o tym sama jego treść. Ponieważ skarżąca w przedmiotowym postępowaniu występowała w charakterze strony, niedopuszczalne było odbieranie od niej zeznań w charakterze świadka. W tych warunkach należało przyjąć, iż powyższe zeznanie nie mogło być traktowanie jako dowód w sprawie a zwłaszcza dowód wyłączny. Dodatkowo przy tym nadmienić wypada, że istotnie, co wynika z treści powyższego dokumentu, został on sporządzony po upływie roku od daty przeprowadzenia dowodu. W związku z powyższym – z uwagi na tak znaczny upływ czasu - może nadto budzić uzasadnione wątpliwości co do wiarygodności i rzetelności zawartego w nim zapisu. Reasumując, D. C. mogła być w sprawie przesłuchana, ale wyłącznie w charakterze strony. Dowód ten jednak – zgodnie z przepisem art. 86 k.p.a. - organ może przeprowadzić po wyczerpaniu innych środków dowodowych lub z powodu ich braku, gdy pozostały nie wyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. W przedmiotowej sprawie organy dysponowały dokumentem jaki stanowiło wspomniane wyżej orzeczenie Urzędu Repatriacyjnego z 1946 r. z którego treści wynikało, iż określone co do tożsamości dwie osoby stwierdziły, że M. C. zamieszkiwał poprzednio we wsi H. Pomimo tego, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest jakiegokolwiek odniesienia się do tego dowodu. Podkreślenia wypada, że ojciec skarżącej był przed wojną [...] a zatem obowiązany był do wypełniania obowiązków służbowych tam, gdzie aktualnie służył. Po przejściu na emeryturę nabył majątek na terenach wschodnich po to by tam z rodziną na stałe zamieszkiwać. Istotnym momentem jest tu okoliczność ( eksponowana przez skarżącą ) wypowiedzenia, jeszcze przed wybuchem wojny umowy najmu lokalu mieszkalnego w W. i tymczasowe przeniesienie się rodziny do lokalu służbowego, jak również związana z tym w owym czasie częsta nieobecność M. C. w W. W kontekście zatem powyższych faktów oraz treści wspomnianego orzeczenia z 1946 r. należałoby rozważyć, czy M. C. tuż przed wybuchem II Wojny Światowej jednak nie obrał już swojego centrum życiowego na [...], skoro zrezygnował w tym momencie z mieszkania, które wynajmował w W. Stałe zamieszkiwanie w określonym miejscu nie polega jedynie na stałej obecności w tym miejscu, ale na przebywaniu w niej z zamiarem, wolą pobytu ( art. 25 kodeksu cywilnego ). Krótko mówiąc istotna w tym momencie jest okoliczność, gdzie dana osoba upatruje swoje tzw. centrum życiowe, czyli gdzie założyła ośrodek swoich osobistych i majątkowych interesów. Ponadto trzeba także zwrócić uwagę, że – jak podała skarżąca - w sierpniu 1939 r. z uwagi na sytuację polityczną ojciec jej na nowo został powołany do służby czynnej z zakazem opuszczania W. To, że – jako żołnierz – był on obowiązany do wykonania rozkazu a następnie już dobrowolnie podjął działalność konspiracyjną w [...] nie może ujemnie rzutować na sferę jego praw cywilnych. Przeciwne podejście byłoby dla tego rodzaju osób krzywdzące i godziłoby w konstytucyjną zasadę równości obywateli wobec prawa. Podkreślenia wypada, że dokonanie w tego rodzaju sprawie literalnej a wręcz dosłownej interpretacji przepisów ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. musi być traktowane jako nie trafne, gdyż krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu za pozostawione mienie nie może być ustalany przy uwzględnieniu wyłącznie kryteriów obiektywnych tzn. na podstawie tylko brzmienia umów międzynarodowych, regulujących repatriację obywateli polskich z tzw. terenów wschodnich. ( vide: uchwały Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 30 maja 1990 r. sygn. akt III CZP 1/90 OSNC 1990/10-11/129 i z dnia 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt III CZP 84/90 OSNC 1991/8-9/97 ). Podkreślano przy tym, iż w związku z powyższym w tych sytuacjach muszą być brane także pod uwagę kryteria subiektywne, które pozwalają na ocenę zachowań Polaków w konkretnych, indywidualnych warunkach w jakich znalazły się poszczególne osoby. Zaznaczyć także wypada, że w powołanym przez organ wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r. Trybunał stwierdził, że choć przedmiotowa kompensacja miała w pierwszej kolejności charakter świadczenia "pomocowego" to jednak prawo zaliczenia wartości mienia utraconego przez obywateli Polski pozostawionego poza jej obecnym terytorium ma jednocześnie szczególny charakter jako prawo majątkowe o charakterze publicznoprawnym. Prawo to zatem stanowi – wg Trybunału - swoisty surogat prawa własności i korzysta z gwarantowanej konstytucyjnie ochrony praw majątkowych ( art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji ), która winna być równa dla wszystkich podmiotów i dla wszystkich praw określonej kategorii. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz decyzja poprzedzająca ją naruszają przepisy art.6, 7, 8, 77, 80, 86 k.p.a. i z tego powodu – z mocy przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ) – orzekł jak w sentencji. Rozpatrując ponownie sprawę - już zgodnie z treścią przepisów obowiązującej aktualnie nowej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ( Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ), której regulacje są już zgodne ze wskazaną wyżej linią orzecznictwa - organ winien mieć na uwadze powyższe wskazania.