I SA/Wa 2297/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bożena Marciniak Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędzia WSA Elżbieta Lenart (spr.) Protokolant referent stażysta Beata Lewandowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2015 r. sprawy ze skargi U. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej 1. oddala skargę; 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata P. F., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych. Decyzją z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. - po rozpatrzeniu odwołania U. O. od decyzji Prezydenta W. z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...] o odmowie przyznania pomocy finansowej w formie specjalnego zasiłku celowego - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Wnioskiem z dnia 7 marca 2014 r. U. O. wystąpiła o przyznanie pomocy finansowej na dożywianie, zakup leków, uregulowanie energii elektrycznej oraz faktur bilansujących . Po rozpoznaniu tego wniosku Prezydent W. decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...] odmówił przyznania pomocy finansowej na wnioskowane wyżej cele. W uzasadnieniu odmownej decyzji Prezydent W. wskazał, że na podstawie przeprowadzonego w dniu 1 kwietnia 2014 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że wnioskodawczyni mieszka samotnie i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Dochodem wnioskodawczyni jest świadczenie emerytalne ZUS w wysokości [...] zł oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] zł. Mając powyższe na uwadze organ I instancji ustalił, że łączny dochód U. O. w lutym 2014 r. tj. w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku wyniósł [...] zł - co oznacza, że przekroczone zostało przez nią kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 182 z późn. zm.), które dla jednoosobowego gospodarstwa domowego wynosi 542 zł. Wskazał również, że po odliczeniu dodatku mieszkaniowego dysponuje ona realnie kwotą w wysokości [...] zł - co przesądza, że nie przysługuje jej prawo do zasiłku celowego na podstawie art. 39 ust. 1 i 2 powołanej ustawy. Ponadto organ wskazał, że łączna kwota wydatków wnioskodawczyni w lutym 2014 r. wyniosła [...] zł, zatem do dyspozycji jej, na zaspokojenie innych potrzeb życiowych, pozostała [...] zł. Organ ustalił ponadto, że od marca 2014 r. świadczenie emerytalne wnioskodawczyni wynosi [...] zł. Wobec powyższego U. O. posiada własne środki pieniężne niezbędne do zaspokojenia przez nią potrzeb oraz możliwości poprawy swojej sytuacji finansowej. Prezydent w uzasadnieniu swojej decyzji zaznaczył także, że wnioskodawczym świadomie uchyla się od skorzystania z możliwości obniżki czynszu, mimo tego, iż była wielokrotnie informowana o takiej możliwości przez pracownika socjalnego. Odmawiając przyznania ww. zasiłku celowego zaznaczył także, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika także, iż wnioskodawczyni posiada dorosłe dzieci, ale nie zna ich miejsca pobytu, gdyż od wielu lat przebywają i mieszkają w A., co uniemożliwia rozpoznanie sytuacji osób zobowiązanych do alimentacji i ustalenia możliwości i zakresu świadczenia pomocy materialnej na rzecz klientki. Ponadto wnioskodawczyni uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu środowiskowego u swojej matki. Dodał, że ww. postawa wnioskodawczyni w dalszym ciągu wskazuje na brak jej współdziałania z pracownikiem socjalnym. Wskazał również, że była ona wielokrotnie informowana przez pracowników socjalnych, iż to rodzina w pierwszej kolejności jest zobowiązana wesprzeć bliskiego, który znajduje się w trudnej sytuacji bytowej, a dopiero po udokumentowaniu trudnej sytuacji bytowej rodziny i braku z jej strony możliwości udzielenia wsparcia - pomocy może udzielić państwo. Organ podniósł też, iż z uwagi na to, że dochód skarżącej przekracza kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń na zasadach ogólnych, to dla celów ustalenia prawa ww. do świadczenia należało rozważyć zastosowanie art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, który wskazuje, iż w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy. W ocenie organu, w stanie faktycznym sprawy przyjąć należy, że w sytuacji wnioskodawczyni nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy na cele wskazane we wniosku, przy przekroczonym kryterium dochodowym. Podsumowując organ zaznaczył, iż w roku 2013 Ośrodek Pomocy Społecznej dysponował na wypłatę zasiłków celowych kwotę [...] zł, natomiast w bieżącym roku w budżecie przewidziano jedynie kwotę [...] zł. W związku z tym organ pomocy społecznej nie jest w stanie zaspokoić wszystkich zgłoszonych przez wnioskodawców potrzeb, nawet jeżeli są one uzasadnione trudną sytuacją życiową, a jego obowiązkiem jest ważenie potrzeb i rozsądne wydatkowanie środków publicznych najbardziej potrzebującym. Od powyższej decyzji U. O. wniosła odwołanie - wskazując w nim na swoją trudną sytuację zdrowotną i życiową. Decyzją z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta W. z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...] o odmowie przyznania pomocy finansowej w formie specjalnego zasiłku celowego. Rozpoznając złożone odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wskazało, że dochód miesięczny U. O. w miesiącu poprzedzającym datę złożenia wniosku o dofinansowanie wynosił [...] zł i przekroczył kryterium dochodowe ustalone w ustawie o pomocy społecznej na kwotę 542 zł dla osoby samotnie gospodarującej. Organ podał, że zgodnie z art. 41 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r. poz. 182 ze zm.) – zwanej dalej "ustawą", w szczególnie uzasadnionych przypadkach może być przyznany zasiłek celowy bezzwrotny w wysokości nie przekraczającej kryterium dochodowego. Uznał jednak, że ze względu na znaczne zmniejszenie budżetu ośrodka, z [...] zł w 2013 r. do [...] zł w 2014 r., organ pomocy społecznej nie jest w stanie zaspokoić wszystkich zgłoszonych potrzeb i musi przede wszystkim mieć na względzie potrzeby osób spełniających kryterium dochodowe. Ponadto ustalił, że U. O. ma możliwość ubiegania się o obniżkę opłat czynszowych, z czego nie skorzystała. Wnioskodawczyni nie wyraża też zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego z matką, podała również, że nie zna adresu dzieci przebywających i pracujących w A. Działanie takie wskazuje na brak współdziałania z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji wnioskodawczyni. Zdaniem Kolegium, organ I instancji nie przekroczył granic uznania przy wydaniu decyzji, a zarzuty strony nie znajdują uzasadnienia. Przytoczył treść przepisów ustawy o pomocy społecznej wskazując, że w rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że U. O. przekracza znacznie kryterium dochodowe, określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy. Nie kwalifikuje się zatem do otrzymania pomocy obligatoryjnej. Sprawę należało zatem rozpoznać w oparciu o art. 41 pkt 1 ustawy. Analiza przywołanego przepisu wskazuje, że zasiłek celowy specjalny z art. 41 ustawy ma wyjątkowy charakter. Powinien być on przeznaczony na zaspokojenie potrzeby bytowej osoby korzystającej z pomocy, w sytuacji nadzwyczajnej, niecodziennej i w szczególnie uzasadnionych przypadkach. O możliwości przyznania specjalnego zasiłku celowego nie decyduje dochód strony, a sytuacja życiowa, w której się ona znalazła. Nie można z tej formy pomocy społecznej wyprowadzać wniosku, iż przyznanie takiego zasiłku jest obowiązkiem organu - tak jak czyni się to w odniesieniu do osób spełniających kryteria dochodowe. Szczególne przypadki, o których mowa w przepisie art. 41 pkt 1 ustawy muszą być wyraziste i odbiegające od sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy przy spełnieniu kryterium dochodowego. Przyznanie bądź odmowa przyznania specjalnego zasiłku celowego uzależniona jest nie tylko od tego, w jakim stopniu podstawowe potrzeby wnioskodawcy mogą zostać zaspokojone z jego własnych środków, ale przede wszystkim od wystąpienia szczególnych okoliczności, w związku z którymi konieczne jest udzielenie wsparcia, mimo przekroczenia przez wnioskodawcę kryterium dochodowego.Organ odwoławczy zaznaczył, że organ rozpoznając sprawę musi mieć na względzie możliwości finansowe gminy w zakresie zaspokajania obligatoryjnych świadczeń na rzecz osób potrzebujących, tj. takich świadczeń do których uprawnia kryterium dochodowe. Organ pomocy społecznej nie ma obowiązku zabezpieczania wszystkich potrzeb wnioskodawców. Wkraczać powinien tylko wtedy, gdy dochodzi do sytuacji krytycznej, tj. wówczas, gdy wnioskodawca nie jest w stanie zabezpieczyć sobie podstawowej egzystencji, wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. W niniejszej sprawie organ i instancji zastosował wymienione kryteria, a zatem organ II instancji uznał, że brak było podstaw do uwzględnienia odwołania. Od powyższej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z [...] maja 2014 r. U. O. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie – w której podniosła, że jest w trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej, która nie pozwala jej podjąć jakiejkolwiek pracy. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując prezentowane dotychczas stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustrojów sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Przy czym, stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpoznając złożoną skargę na podstawie wyżej zakreślonych kryteriów należy uznać ją za niezasadną. Podstawą materialnoprawną rozstrzygnięć administracyjnych podjętych w niniejszej sprawie były przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r. poz. 182) – zwanej dalej "ustawą". Zasady ogólne wskazanej ustawy, wyrażone w art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej stanowią, że świadczenia z pomocy społecznej mają na celu umożliwienie przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których osoby ubiegające się nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości oraz zaspokajanie niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Jak wynika z powyższych przepisów pomoc społeczna jest instytucją stosowaną wyjątkowo, w sytuacjach, w których obywatel nie jest w stanie sam podołać okolicznościom życiowym. Zgodnie z art. 41 pkt 1 ustawy, który stanowi wyjątek od zasad przyznawania pomocy określonych w art. 8, w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nie przekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi. Z powyższego przepisu prawa wynika, że decyzja wydawana w oparciu o tenże przepis prawa ma charakter decyzji uznaniowej, a zgłoszona potrzeba, o zaspokojenie której ubiega się strona, winna być oceniana przez organ pomocy społecznej przez pryzmat szczególnie uzasadnionego przypadku. O tym, czy mamy do czynienia ze "szczególnie uzasadnionym przypadkiem" każdorazowo rozstrzyga organ orzekający w sprawie, po rozważeniu wszystkich istotnych okoliczności, w oparciu o wszechstronnie zebrany materiał dowodowy. Jak stanowi art. 3 ust. 3 ustawy, rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, wysokość tego zasiłku nie została jednak ściśle określona przez ustawodawcę. W przepisach tych ustanowiono zatem zasady indywidualizacji i fakultatywności świadczeń z pomocy społecznej. Zasada fakultatywności polega na niemożności domagania się przez osoby i rodziny ubiegające się o świadczenia pomocy społecznej, aby przyznano im je w określonym rodzaju, formie i rozmiarze. Wbrew zarzutom skargi, rację ma Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. twierdząc, że U. O. nie spełnia przesłanek do przyznania jej specjalnego zasiłku celowego w oparciu o przepis art. 41 pkt 1 ustawy. Z akt sprawy wynika, że dochód skarżącej w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku tj. w lutym 2014 r. wyniósł łącznie [...] zł, z czego [...] zł stanowiła wypłacona emerytura oraz dodatek mieszkaniowy w kwocie [...] zł. Dochód skarżącej przekraczał zatem kryterium dochodowe uprawniające do tego rodzaju świadczenia - odnoszące się do osoby samotnie gospodarującej i wynoszące 542 zł (art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy w zw. § 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz. U. z 2012 r. poz. 823). Sąd podziela też stanowisko organu odwoławczego, że zgłoszony w piśmie z dnia 7 marca 2014 r. wniosek o pomoc finansową na dożywianie, zakup leków, uregulowanie energii elektrycznej oraz faktur bilansujących - nie mógł być uwzględniony w ramach sprawy o przyznanie świadczenia na podstawie przepisu art. 41 pkt 1 ustawy. Jak podnosi się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym tego rodzaju świadczenie można otrzymać tylko w szczególnie uzasadnionym przypadku. Wyżej wymienione pojęcie określa sytuację życiową osoby lub rodziny, wynikającą z faktu zaistnienia nadzwyczajnych, wyjątkowo negatywnych, niecodziennych, okazjonalnych, wpływających na sytuację życiową zdarzeń, którym strona nie była w stanie zapobiec. W orzecznictwie zwrócono uwagę, że zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych zasadniczo należy do zwykłych zadań pomocy społecznej, a nie zadań specjalnych (por. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 1142/12, opubl. CBOSA). Zdaniem Sądu, wskazywany przez U. O. we wniosku cel przyznania świadczenia pieniężnego nie mieści się w ramach przypadku "szczególnie uzasadnionego". Kwestia regulowania opłat związanych z opłaceniem energii elektrycznej i faktur bilansujących oraz dożywianiem i zakupem leków, dotyczy typowych wydatków obywateli, które się okresowo powtarzają. W takim przypadku nie można mówić o wystąpieniu w dacie wydawania przez Prezydenta W. decyzji z dnia [...] kwietnia 2014 r., zdarzenia okazjonalnego, niecodziennego, nieoczekiwanego, czy też nadzwyczajnego. Ponadto potrzeby osób ubiegających się o pomoc mogą być uwzględnione jedynie wówczas, gdy odpowiadają celom pomocy społecznej i mieszczą się w możliwościach organu pomocy społecznej. Z uzasadnienia decyzji Prezydenta W., wynika, że ze względu na znaczne zmniejszenie budżetu ośrodka, z [...] zł w 2013 r. do [...] zł w 2014 r., organ pomocy społecznej nie jest w stanie zaspokoić wszystkich zgłoszonych potrzeb - co tym bardziej uzasadnia potrzebę przyznawania świadczeń pieniężnych o charakterze specjalnym najbardziej potrzebującym, znajdującym się w nagłych sytuacjach kryzysowych (np. rodzinom niepełnym, wielodzietnym, osobom niepełnosprawnym, których dochód nieznacznie przekracza kryterium dochodowe). Ponadto za prawidłowe sąd uznał stanowisko organów o braku współdziałanie przez skarżącą z pracownikiem socjalnym. Podkreślenia wymaga, że przepis art. 4 ustawy o pomocy społecznej nakłada na osoby korzystające z pomocy społecznej obowiązek współdziałania z organami pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej. Brak takiego współdziałania - stosownie do art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Nie może budzić wątpliwości, że jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym, w rozumieniu tego przepisu, jest uniemożliwienie mu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Stanowisko takie jest już ugruntowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA z dnia 2 października 2008 r., I OSK 37/08, z dnia 19 marca 2009 r., I OSK 561/08, z dnia 17 listopada 2009 r., I OSK 554/09, z dnia 27 kwietnia 2010 r., I OSK 84/10, z dnia 22 listopada 2012 r. I OSK 60/11). Brak umożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z matką oraz nie wystąpienie o obniżkę opłat czynszowych wskazuje na brak współdziałania przez skarżącą z pracownikiem socjalnym. Podsumowując Sąd uznał, że organy orzekające w niniejszej sprawie wnikliwie, wszechstronnie i rzetelnie rozpatrzyły stan faktyczny sprawy oraz szczegółowo wyjaśniły motywy, jakimi się kierowały przy jej rozstrzyganiu. Uzasadniły przy tym przekonująco swoje stanowisko - zyskując całkowitą aprobatę Sądu. Prawidłowo też zastosowały przepisy ustawy o pomocy społecznej, zaś wydając zaskarżone decyzje nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Mając powyższe na względzie i nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi Sąd, na podstawie art. 151 i art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm.). orzekł, jak w sentencji wyroku.