I SA/Wa 2372/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz asesor WSA Kamil Kowalewski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 4 lipca 2024 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2023 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 17 października 2023 r., nr SZ.rn.625.172.2020, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej: "organ odwoławczy", "Minister") po rozpatrzeniu odwołania Z. K., podtrzymanego przez jej następczynię prawną – B. S. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej: "organ I instancji", "Wojewoda") z 25 listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej. Decyzja Ministra została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy. Pismem z 6 maja 2015 r. Z. K., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wystąpiła do Wojewody - w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) - o stwierdzenie, że nieruchomość oznaczona jako Dobra Ziemskie [...] nr [...] obejmująca działkę nr [...] z obrębu [...] L. o pow. 205.7864 ha oraz działkę obejmującą teren dworsko-parkowy położony w D. należące do J. K. i J. K. nie podpadały pod działanie przepisów ww. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pismem z 7 marca 2016 r. Wojewoda zwrócił się do wnioskodawczyni o wskazanie nr działki, która objęta jest wnioskiem z 6 maja 2015 r. w zakresie niepodlegania zespołu dworsko-parkowego w D. pod reformę rolną. Pismem z 17 marca 2016 r. pełnomocnik wnioskodawczyni wyjaśnił, że po analizie geoportalu, zespół dworsko-parkowy położony jest na działce nr [...] – D. gm. S. Decyzją z 25 listopada 2020 r., nr [...], Wojewoda stwierdził, że zespół dworsko-parkowy zlokalizowany na działce nr [...], wchodzący w skład majątku D., gmina S., powiat [...], podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dalej: "dekret PKWN"). W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że teren działki nr [...] składał się z sadu, gruntów ornych oraz części zabudowanej budynkami. Park z dworem zajmował stosunkowo małą powierzchnię w stosunku do reszty wymienionych użytków. Na przedmiotowej nieruchomości poza parkiem, użytkami rolnymi i dworem znajdowały się również budynki gospodarcze, co wynika bezpośrednio z dokumentacji konserwatorskiej i protokołu zdawczo-odbiorczego z 12 marca 1948 r. i 22 marca 1950 r. oraz map z 1937 r. i 1948 r. Działka nr [...] była funkcjonalnie związana z częścią rolną majątku D., ponieważ na jej terenie znajdowały się poza parkiem i dworem także budynki gospodarcze, sad i grunty orne. Pod względem przestrzennym i funkcjonalnym działka nr [...] nie stanowiła odrębnej od gospodarstwa części. Wiodący charakter elementów rolnych nie pozwala wyodrębnić części mieszkalnej, użytki i budynki przydatne rolniczo znajdowały się blisko dworu. Ponadto Wojewoda wskazał, że z mapy sporządzonej przez uprawnionego geodetę wynika, iż dwór z parkiem był otoczony przez sad, część folwarczną i łąki znajdujące się po drugiej stronie drogi prowadzącej do sąsiednich wsi. Dominującą funkcją działki nr [...] była funkcja rolnicza co, zdaniem organu I instancji, uzasadnia zajmowane stanowisko. Od powyższej decyzji Wojewody Z. K. wniosła odwołanie. Minister, powołaną na wstępie decyzją z 17 października 2023 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z 25 listopada 2020 r. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że z nadesłanej przez Archiwum Akt Nowych kopii "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stan na dzień 1 stycznia 1948 r. Powiat B." (Wojewódzki Urząd [...] Dział Rolnictwa i Reform Rolnych) wynika, że nieruchomość ziemska D., gmina [...] stanowiąca własność J. K. została przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nieruchomość ta obejmowała łącznie 473 ha gruntów, z czego: 235 ha stanowiły grunty orne, 4,5 ha łąki, 2,7 ha pastwiska, 3,1 ha sady owocowe, 3 ha grunty pod zabudowaniami, 3,3 ha wody, 5 ha drogi, 215,7 ha lasy. W kolumnie: "parki" nie wpisano żadnego terenu. W kolumnie: "Wyłączono z zapasu ziemi lasy na postawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r." wpisano obszar 205,1 ha. Natomiast, w kolumnie: "Wykaz resztówek powiatu [...]. Powiat [...]. Województwo [...]" pod poz. 10 wpisano nieruchomość D., określając resztówkę tego majątku na ogólny obszar 31,4 ha z czego 15,3 ha stanowiły grunty orne, 2,5 ha łąki, 2,8 ha ogrody warzywne, 3 ha zabudowania, 3,1 ha parki, 3,3, ha wody, 1,4 ha drogi). Minister wyjaśnił, że dokumentację dotyczącą zespołu dworsko-parkowego w D., gm. S., powiat [...] nadesłał do akt także [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków. Są to m.in.: "Park w D., gmina S.", "Dokumentacja ewidencyjna dla parku wiejskiego w D., gmina S." z planem zagospodarowania przestrzennego gminy S. (park w D.) i planem sytuacyjnym parku, "Karta gminnej ewidencji zabytków gminy S. dworu i parku znajdujących się w D.", a także kopia opisu dworu i parku z książki "[...]". Konserwator udostępnił również "Kartę białą młyna wodnego w D., gm. S.". Do karty ewidencyjnej Młyna wodnego w D. została dołączona mapa, obrazująca położenie młyna na terenie majątku. Wynika z niej, że budynek młyna położony jest w niedalekim sąsiedztwie (tuż obok) budynku mieszkalnego (dworu) i budynku gospodarczego majątku położonego pomiędzy dworem, a młynem. Na północ tuż przy dworze znajduje się sad. Kolejny sad usytuowany jest na południe od dworu (po drugiej stronie drogi). Następnie organ odwoławczy wskazał, że z legendy do "Planu sytuacyjnego parku wiejskiego w D. Układ przestrzenny" wynika, że budynek dawnego dworku (poz. A) okala niewielka ilość starodrzewu, tuż za którym na północ od tego budynku po stronie zachodniej znajduje się kilkukrotnie większe pole uprawne, a po stronie zachodniej sad wielkości odpowiadającej polu uprawnemu. Granicę północną pola i sadu stanowi zaś znaczącej wielkości grupa starodrzewu (stanowiąca obszar około połowy łącznego obszaru pola i sadu). Budynki gospodarcze oznaczone lit. B znajdują się w południowej części sadu, pomiędzy drzewostanem okalającym budynek dworu – na wschód od tego budynku. Minister wyjaśnił, że na karcie gminnej ewidencji zabytków [...] znajduje się zdjęcie parku dworskiego – niewielkiej ilości drzew (za którymi widać sąsiednie nieruchomości – tj. sąsiadujące z parkiem domy położone na terenie gminy). Na karcie gminnej ewidencji zabytków nr [...] znajduje się również zdjęcie dworu otoczonego niewielką grupą drzew (obecna funkcja – [...]). Obie nieruchomości datowane są na II poł. XIX w., przy czym dwór, jak wynika z karty został przebudowany w latach 70-tych XX w. Dalej organ odwoławczy zaznaczył, że wśród dokumentów konserwatorskich znajduje się ponadto kopia opracowania "Dokumentacja ewidencyjna dla parku wiejskiego w D., gm. S.", sporządzona przez A. O. oraz T. K. (dnia 29 września 1981 r.) a także kopia opracowania "Park we wsi D., powiat [...]", sporządzonego przez H. R. i R. S. wraz z kopią odręcznie sporządzonej mapy sytuacyjnej "Park we wsi D., powiat [...]". Mapka ta potwierdza, że oznaczony lit. D - "budynek dawnego dworku’ położony jest w "skupinie" niewielkiego pasa drzew rozciągającego się od zachodu na wschód, który od północy graniczy bezpośrednio z terenami oznaczonymi na legendzie do mapki, jako "resztki sadu i rola uprawna''. Minister wyjaśnił, że ww. "Dokumentacja ewidencyjna dla parku wiejskiego w D., gm. S.", sporządzona przez A. O. oraz T. K. opisuje park o powierzchni 6,9 ha zlokalizowany na zboczu doliny rzeki M. w jej górnym odcinku. Aktualnym użytkownikiem dawnego dworu (jak wskazano w opracowaniu) jest [...], a użytkownikiem parku – [...] w D. Z metryczki parku wynika, że na jego terenie nie ma wód, a znajdują się na nim 3 budynki murowane niezarejestrowane w katalogu zabytków. Natomiast, Opracowanie "Park we wsi D., powiat [...]" sporządzone przez H. R. i R. S. opisuje park w D. o powierzchni 3 ha, którego granice przedstawiają się następująco: "od strony zachodniej, północnej i wschodniej park otaczają pola uprawne, a od strony południowej do parku przylega droga kołowa. Pośrodku parku usytuowany jest budynek dworku, w którym mieści się szkoła [...]. Północną część parku tworzy kompleks typu laso-parku, gdzie w drzewostan typu boru mieszanego wprowadzono nieco drzew parkowych". Minister wskazał, że z analizy historycznej układu przestrzennego wynika ponadto, że "na zachód od dworu zlokalizowane były zabudowania folwarczne: obory, stajnie, nieco dalej mleczarnia i dwa czworaki /jeden z nich istnieje do dziś/. Do dworu prowadziła aleja wjazdowa od wschodu oraz droga od zabudowań gospodarczych z południowego wschodu. Drogi te, jak również kolistą aleję otaczającą dwór obsadzono lipami. Centralną część parku zajmował sad. Między drzewami owocowymi sadzono kartofle, krzewy porzeczek i rośliny pastewne. " (vide: "Dokumentacja ewidencyjna dla parku wiejskiego w D., gm. S.", sporządzona przez A. O. oraz T. K. (s.3). Z powyższego opracowania ("Dokumentacji ewidencyjnej dla parku (...) - s. 4) wynika ponadto, że północno-zachodnią część parku stanowiły zadrzewienia dębu. "Znaczną ich część wycięto w trakcie II wojny światowej. Po wojnie - na mocy ustawy o reformie rolnej i rozporządzeń wykonawczych do niej - majątek rozparcelowano a park przeszedł na własność Państwowego [...]. W budynku dawnego dworu do roku 1973 mieściła się szkoła [...]. W tym czasie - w ramach prac społecznych uczniów - w parku dosadzono wiele drzew, zwłaszcza w części północno-zachodniej, nadając jej charakter lasu. W roku 1979 dwór wraz z parkiem i działką, na której niegdyś znajdowały się zabudowania folwarczne i dziedziniec gospodarczy, przejęła [...]. Aktualnie trwa remont budynku z przystosowaniem go do potrzeb ośrodka [...]". Dalej Minister podniósł że park w D. nie jest ujęty w Rejestrze Ogrodów Polskich, ani w Katalogu Zabytków Sztuki (dwór również nie został uznany za zabytkowy). Prawdopodobnie nie zachowały się dawne plany parku, nie jest znana data założenia ani autor projektu. Informacji ustnych na potrzeby opracowania konserwatorskiego udzielali byli pracownicy folwarku: F. S. i J. K. - zamieszkali w D. oraz J. B. mieszkający we wsi L. od urodzenia (w 1890 r.), związany z D. (vide: "Dokumentacja ewidencyjna dla parku wiejskiego w D., gm. S.", sporządzona przez A. O. oraz T. K. s. 4.). Okoliczność, że "dworek na terenie parku, ani też park nie mają charakteru zabytkowego /Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. II, woj. [...], Warszawa 1954 r./" potwierdza również opracowanie "Park we wsi D., powiat [...]", sporządzone przez H. R. i R. S. Park dworski w D. nie został także uwzględniony w planie zagospodarowania przestrzennego jako przyrodniczy element specjalnie chroniony. "Park jest położony w obszarze rolniczej przestrzeni produkcyjnej z dominacją gospodarki indywidualnej wielokierunkowej o przewadze upraw zbóż chlebowych oraz hodowli trzody chlewnej i bydła mlecznego" (vide: "Dokumentacja ewidencyjna dla parku wiejskiego w D., gm. S.", sporządzona przez A. O. oraz T. K. s. 16). Minister podkreślił, że z analizy stopnia zachowania zabytkowego wynika, że park pozostaje w swych pierwotnych granicach. W czasie II wojny światowej wybudowano w parku dwa niewielkie budynki gospodarcze, z czego po jednym zostały już tylko fundamenty. "Zlikwidowanie zabudowań folwarcznych na południowy-zachód od dworu przyczyniło się do braku powiązań kompozycyjnych i funkcjonalnych z tą częścią terenu /obecnie również zaliczana do parku/ (...). Park stanowił założenie jednoosiowe o prostym układzie, pozbawione wnętrz ogrodowych. Duży sad /z którego zachował się jedynie fragment/ łączył funkcję ozdobną z użytkową. (...) Prostota założenia i skromna liczba użytych gatunków świadczyć może, iż autorem projektu był amator - ogrodnik /właściciel parku?/. W parku wykorzystał on elementy wcześniejszego założenia: lipy drobnolistne, dąb szypułkowy (...). Parki wiejskie są nierozerwalnie związane z tradycjami polskiej wsi. Stanowiły harmonijne otoczenie dla dworów, były integralnym składnikiem krajobrazu kulturowego terenów rolniczych" (vide: "Dokumentacja ewidencyjna dla parku wiejskiego w D., gm. S.", sporządzona przez A. O. oraz T. K. s. 15. "W parku brak jest zbiorników wodnych, elementów małej architektury i rzeźb parkowych (...). Do budynku A prowadzi droga dojazdowa (...). Pozostałe drogi mają charakter leśnych ścieżek, nie pielęgnowanych" (vide: "Dokumentacja ewidencyjna dla parku wiejskiego w D., gm. S.", sporządzona przez . O. oraz T. K. s. 5). Organ odwoławczy wskazał, że na potrzeby postępowania organ I instancji przeprowadził dowód z oględzin dworu w D. wraz z parkiem, a z czynności tej sporządzono protokół 20 lipca 2018 r. Dowód ten, z uwagi na historyczny charakter sprawy - konieczność dokonania ustaleń na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - nie ma jednak wpływu na wynik postępowania. Minister pominął więc ustalenia organu I instancji, wynikające z przeprowadzenia tego dowodu, jako nieprzydatne do rozstrzygnięcia sprawy, mający walor jedynie uzupełniający co do historii badanego obszaru. Zauważył jednak, że uczestniczący przy oględzinach M. M. (pracownik O [...] w D.) wyjaśnił, że posiada wiedzę odnośnie zagospodarowania tego terenu z początku lat 70-tych ub. wieku, informując, iż na terenie działki nr [...] znajdował się przedwojenny budynek obory, w którym m.in. jego ojciec "trzymał krowy". Dziś tego budynku już nie ma. Z lat 70-tych uczestnik oględzin m.in. pamięta, że niedaleko dworu stały dwa rzędy starych jabłoni oraz dwa rzędy orzechów. M. M. został następnie powołany przez organ I instancji w charakterze świadka i przesłuchany 11 grudnia 2019 r. w Urzędzie Miejskim w S., na okoliczność uzupełnienia i doprecyzowania zeznań złożonych do protokołu oględzin 20 lipca 2018 r. Jak wskazał, świadek (ur. 1964 r.) wiedzę o zespole posiada z własnych obserwacji, m.in. pamiętał i wskazał na mapie oborę. Organ I instancji podjął również próbę powołania w charakterze świadków innych osób (bezpośrednio uczestniczących w życiu folwarku i dworu), tj., które znały sytuację parku w D. z własnych obserwacji. Na prośbę organu I instancji Urząd Miejski w S. wskazał osoby mogące być świadkami w toczącym się postępowaniu. Wskazane trzy osoby (urodzone w latach 20-stych ub. wieku) nie zostały jednak przesłuchane, gdyż w toku postępowania okazało się, że już nie żyją. Minister wyjaśnił, że z rejestru gruntów Starostwa Powiatowego w Z. wynika, iż aktualna działka ewidencyjna nr [...] w D., województwo [...], powiat [...] jednostka ewidencyjna S. - obszar wiejski, obręb ewidencyjny nr [...] L. zajmuje obszar łączny 8,6407 ha oraz stanowi własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym [...] w W. Dalej Minister zaznaczył, że przy piśmie z 27 października 2020 r. pełnomocnik strony przedłożył opinię techniczną wraz z załącznikiem graficznym (mapa) z 21 września 2020 r., sporządzonym przez uprawnionego geodetę R. I. (nr upr. [...]). Mapa sporządzona do opinii z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju (zabudowań i użytków gruntowych) została sporządzona na podkładzie mapy ewidencyjnej z mapy z 1948 r. oraz mapy z 1937 r. Tereny parkowe zostały zaznaczone na załączniku - co do ich granic - według mapy z 1937 r. Park i budynek dworu zostały oznaczone na części działki nr [...]. Przeważającą część tej działki na północ od dworu stanowi teren sadu, za którym na północ znajdują się tereny orne. Zabudowania gospodarcze również znajdują się na terenie działki nr [...] - po stronie zachodniej od dworu i parku. Tereny sąsiadujące z budynkami gospodarczymi to na północ i zachód - grunty orne. Natomiast na wschód od terenu zabudowanego znajduje się teren sąsiadującego sadu. Z opinii technicznej wynika również, że na protokole zdawczo-odbiorczym sporządzonym w dniu 12 marca 1948 r. w sprawie przekazania majątku państwowego D. wymieniono oprócz poszczególnych gruntów majątku (ziemia orna, pastwiska, łąki, sady i ogrody, park, podwórka i grunty pod zabudowaniami) poszczególne przejmowane budynki tj. dom mieszkalny (dwór) murowany, dom mieszkalny, obora i stajnia, chlewnia, szopa do narzędzi, spichlerz, stodoła, chłodnia na mleko, waga wozowa, kuźnia, kurnik, szopa na traktor, cieplarnia, ustęp, studnia. Usytuowanie poszczególnych budynków oraz ich szkic na nieruchomości pn. "[...] D." zostały wykazane również na protokole spisanym w dniu 22 marca 1950 r., sporządzonym na okoliczność właściwego zagospodarowania resztówek. W protokole tym zostały wymienione: budynki mieszkalne (dwa domy) oraz budynki gospodarcze (kuźnia, dwie chlewnie, obora, zlewnia, stodoła, spichlerz, wozownia, komórki gospodarcze i szopa), a także budynki służby folwarcznej (dwa czworaki) i inne budynki gospodarcze (obora, dwa chlewy, piec chlebowy i cieplarnia). Na podstawie odnalezionej mapy z 29 maja 1937 r. "Projekt podziału gruntów majątku prywatnego D." uprawniony geodeta potwierdził, że obecna działka nr [...] na dzień 1 września 1939 r. była zabudowana dworem, parkiem i innymi budynkami. Na podstawie mapy z 1948 r. ustalił również, że w skład działki nr [...] wchodziły następujące użytki gruntowe: grunt orny, zabudowania, sad, park oraz drogi i rowy. Brak przy tym szczegółowych danych pozwalających dokładnie określić powierzchnię poszczególnych użytków gruntowych wchodzących w skład obecnej działki nr [...]. Zdaniem Ministra, w opisanym stanie faktycznym, przedmiotowy park wraz z dworem nie był typowym szlacheckim zespołem dworsko-pałacowo-parkowym, siedzibą rezydencjalną służącą wyłącznie wypoczynkowi i rekreacji właściciela majątku. W ocenie Ministra omówione dowody z dokumentów pozwalają na przyjęcie, iż oceniana część majątku położona na działce nr [...] była w istocie nie zespołem dworsko-pałacowo-parkowym sensu stricto (nieprzydatnym do realizacji celów reformy rolnej, który jako taki podlegałby wyłączeniu spod działania przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu), lecz zespołem nieruchomości położonych pomiędzy zadrzewieniami (zwanymi parkiem) w całości zorganizowanym w sposób przydatny dla prowadzenia gospodarki wytwórczej w rolnictwie. Jako zespół takich nieruchomości podlegały one przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej i jak wynika z opisanego stanu faktycznego na cele te zostały następnie również wykorzystane (dwór służył np. początkowo jako szkoła, której uczniowie dokonywali nowych nasadzeń budując tzw. laso-park na części północnej działki nr [...]). Dalej organ odwoławczy podkreślił, że wątpliwości co do charakteru nieruchomości - rolny/nierolny dotyczyć mogą wyłącznie części terenu nieruchomości zabudowanej siedliskiem mieszkalnym - tzw. "zespołu dworsko/pałacowo-parkowego". W badanej sprawie są to właśnie nieruchomości położone na działce [...], objętej przedmiotem postępowania. W przypadku zaistnienia takich wątpliwości w stosunku do części nieruchomości zabudowanej siedliskiem mieszkalnym, zgodnie z aktualnym orzecznictwem, organ obowiązany jest do zbadania jej tzw. "związku funkcjonalnego" z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, mającą ewidentnie rolny charakter, co też organ I instancji miał na uwadze rozpoznając sprawę. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji w tym zakresie uznając, że dwór w D. pozostawał w "związku funkcjonalnym" z gospodarstwem rolnym majątku. W tym miejscu Minister wyjaśnił, że wprawdzie w judykaturze przyjęto, iż siedliska mieszkalne właścicieli nieruchomości ziemskich stanowiły integralne części położonych na terenie nieruchomości parków, jednak od tej ogólnej reguły są wyjątki i zdaniem Ministra taka sytuacja zaistniała w omawianej sprawie. Organ odwoławczy wskazał, że jakkolwiek w toku postępowania nie udało się pozyskać dowodów na okoliczność sprawowania zarządu majątkiem (z dworu, czy też z innego położonego na terenie majątku budynku), jednak ze zgromadzonej dokumentacji nie wynika, ażeby na terenie zespołu dworsko-folwarcznego w D. znajdował się np. budynek "rządcówki". W tej sytuacji brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, aby majątek był zarządzany przez inną osobę niż jego właściciel, a zarząd gospodarstwem rolnym był prowadzony z innego miejsca niż dwór majątku. W tym miejscu Minister powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 955/15, w którym stwierdzono m.in., że: "funkcjonalne, architektoniczne dostosowanie części rezydencjonalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca, prowadzić musi w sposób oczywisty do wniosku, że część rezydencjonalna była funkcjonalnie związana z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, że nie mógł on bez niej prawidłowo funkcjonować.". Minister podniósł, że o istnieniu "związku funkcjonalnego", pomiędzy badanym zespołem nieruchomości, stanowiącym w swej istocie zespół dworsko-folwarczny, a pozostałą nieruchomością ziemską, mającą ewidentnie charakter rolny - decyduje całokształt uwarunkowań występujących na terenie tego zespołu. W bezpośredniej bliskości dworu znajdowały się budynki gospodarcze takie jak - obory, stajnie, spichlerz etc., ponadto otoczone były ze wszystkich stron użytkami rolnymi (grunty orne, łąki, sady). Na terenie badanego zespołu "dworsko-folwarcznego" niewątpliwie zachodziły zdarzenia ściśle związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Dwór, w związku z sąsiedztwem zabudowań typowo gospodarczych, powiązany był także z resztą nieruchomości, mających rolny charakter. Dwór ten bez wątpienia pełnił funkcję mieszkalną i zarządczą. Powiązany był ściśle funkcjonalnie z resztą majątku, która miała ewidentnie charakter rolny (nie mógłby bez niej prawidłowo funkcjonować i odwrotnie). Opisany "związek funkcjonalny", uzasadnia więc stwierdzenie, że przedmiotowy dwór w D. stanowił centrum administracyjne nieruchomości ziemskiej. Organ odwoławczy podkreślił, że w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z sytuacją, gdy prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalno-zarządczej i odwrotnie nie byłoby możliwe i racjonalne gospodarczo. W związku z powyższym Minister skonstatował, że stanowiący przedmiot postępowania dwór, położony na obecnej działce nr [...], wchodzący w skład opisanego wyżej zespołu nieruchomości o charakterze folwarcznym wraz z gospodarstwem rolnym (jako funkcjonalnie powiązany z gospodarstwem rolnym) podlegał przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, jako przydatny na cele reformy rolnej określone w dekrecie. Co więcej - na cele reformy rolnej określone w dekrecie został nie tylko przejęty, lecz następnie wykorzystany. Dwór w D., powiązany ściśle funkcjonalnie z resztą majątku, mającą ewidentnie rolny charakter - nie mógłby bez niej prawidłowo funkcjonować (i odwrotnie; stan interakcji). Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 17 października 2023 r. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. S. (dalej: "skarżaca"), reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca zarzuciła naruszenie: 1) art. 2 ust. 2 w zw. z art. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu poprzez rozszerzającą interpretację tego przepisu, szczególnie definicji "nieruchomość ziemska", jak i wadliwe zastosowanie w tej sprawie z uwagi pominięcie faktu, że grunt otaczający dwór nie miał funkcji rolniczej, a zespół dworsko-parkowy nie był funkcjonalnie powiązany z resztą majątku według stanu na 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r., oraz abstrahowanie od jego powierzchni - o resztówka o pow. 21.9737 ha (Opinia Techniczna str. 3); 2) art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu oraz § 4 i 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez dowolną interpretację materiału dowodowego przez wskazanie, że część nieruchomości stanowiącej aktualnie działkę nr [...] w zakresie zespołu dworsko-parkowego podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu; 3) art. 84 § 1 k.p.a. poprzez pominięcie Opinii Technicznej z 21 września 2020 r. autorstwa geod. R. I. (str. 5 i 6 oraz załącznika - mapy); art. 7 zw. z art. 77 § 1 i 4 k.p.a., art. 6 i 8 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez : • pominięcie położenia działki i jej faktycznego oddzielenia zespołu dworsko -parkowego do reszty majątku; • brak wskazania podstaw ustalających jakie było przeznaczenie działki na dzień 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r. działek sąsiadujących z dworem i parkiem, a oparcie się na protokole z 1948 r. oraz 1950 r., a pominięcie mapy z 1937 r. oraz informacji z 1938 r.; • pominięcie okoliczności powszechnie znanych, że nie było dworów bez parków oraz zapisów z opracowania "[...]" (str. 175); • uznanie za znaczące i wiarygodne zeznań M. M. czy dokumentacji WUOZ w [...] w zakresie istnienia, położenia i charakteru budynków na dzień 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r.; • przyjęcie za istniejącego domniemania, że wobec braku rządówki to majątkiem zarządzał sam właściciel, a dwór był centrum zarządzania majątkiem, mimo braku jakichkolwiek materialnych dowodów i przyjęcia innych koncepcji m.in. wynikające z podziału nieruchomości w 14 sierpnia 1937 r.; 5) art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wskazania, które konkretnie dokumenty uniemożliwiły uwzględnienie wniosku i brak wyjaśnienia, dlaczego nie przyjęto wniosków z Opinii Technicznej geod. R. I.; 6) art. 7a § 1 oraz art. 81a § 1 poprzez pominięcie i brak zastosowania, gdyż nie dające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego należy rozstrzygnąć na korzyść strony, szczególnie, że to obowiązkiem organów administracyjnych było sporządzenie właściwej dokumentacji przy nacjonalizacji nieruchomości. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, uchylenie decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewodzie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych i rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów. Między innymi wskazała, że Minister przyjął nieistniejące domniemanie, że majątkiem zarządzał właściciel i czynił to z dworu. Oba założenia są fałszywe, bo nie ma na nie żadnych dowodów. Koncepcji w tym zakresie może być więcej, choćby wspólny zarząd z majątkiem siostry J. K., czy zarząd z [...] lub Warszawy, które to ośrodki były dość blisko. Ponadto, zdaniem skarżącej, organ nie zakwestionował przedłożonej Opinii technicznej. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji oraz ustosunkowując się do zarzutów skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Rozpoznając sprawę w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną. Materialnoprawną podstawę decyzji Wojewody [...] z 25 listopada 2020 r. utrzymanej w mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 17 października 2023 r. stanowi art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Zgodnie z tym przepisem na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Z treści tego przepisu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone po pierwsze "nieruchomości ziemskie" o powierzchni przekraczającej ustalony w nim normatyw, a po wtóre takie, których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w art. 1, część druga dekretu. Jak wskazywano już w tej sprawie, nie chodziło zatem o wszystkie nieruchomości, które mogłyby być kwalifikowane jako "ziemskie", ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu PKWN. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, dekret nie obejmował (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym. Analogiczne wnioski wypływają z wykładni pojęcia "nieruchomości ziemskiej", przyjętej przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174) powszechnie akceptowanej w judykaturze, wedle której pod pojęciem tym rozumieć należy nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tj. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Przy czym, co należy podkreślić, w trybie powołanego przepisu na cele reformy rolnej na własność Państwa co do zasady przechodziły majątki ziemskie o charakterze rolniczym w całości wraz z zabudowaniami (w tym także dworami, pałacami), parkami, drogami, stawami i innymi gruntami. A zatem nie tylko te części nieruchomości ziemskich, których grunty stanowiły użytki rolne w ujęciu rozporządzenia wykonawczego do dekretu (grunty orne, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe), ale również zabudowania i nieużytki, parki, stawy, jeziora i inne pod warunkiem, że wchodziły w skład jednej stanowiącej całość nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym, odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563). Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia zespołu dworsko-parkowego (rezydencji) przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest normatywnie zdefiniowane. Jednakże, orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości rolnej jest utrwalone (por. wyroki NSA: z 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13). Należy przy tym mieć na uwadze, że pojęcie związek funkcjonalny należy rozumieć jako wzajemną zależność, współzależność, zależność funkcjonalną, związek odpowiadający potrzebom, przydatność, użyteczność, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r.). W istocie więc ugruntowane w judykaturze pojęcie nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności) lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku" (por. ostatnie wyroki NSA z 11 lipca 2023 r. I OSK 483/20, wyrok NSA z 8 lutego 2021 r. I OSK 553/19). Istota sporu w tej sprawie sprowadza się do oceny czy zgromadzony, w trakcie postępowania administracyjnego, materiał dokumentacyjny pozwala na ocenę, że tzw. zespół dworsko-parkowy w D., zlokalizowany na działce nr [...], był integralną częścią założenia folwarcznego i jako taki stanowił centrum administracyjne gospodarstwa rolnego (zarządu nieruchomością ziemską) a tym samym podlegał przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Zdaniem Sądu skarżąca nie podważyła skutecznie okoliczności faktycznych sprawy i prawidłowości ich oceny dokonanej przez organy, tym samym - nie mógł odnieść skutku zarzut naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego oraz postępowania administracyjnego. Słusznie swoje stanowisko Minister oparł (w pierwszej kolejności) na wnioskach wypływających z analizy tzw. założenia parkowego otaczającego dawny dwór w D. Tym bardziej, że z kopii "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stan na dzień 1 stycznia 1948 r. Powiat [...]" wynika, że nieruchomość ziemska D., gmina [...] stanowiąca własność J. K. została przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jednakże -w kolumnie "parki" nie wpisano żadnego terenu. Jest to więc zbieżne z wnioskami - co do charakteru parku w D. - wypływającymi z dokumentacji konserwatorskiej, tj. opracowania pn. "Ewidencja dla parku wiejskiego w D., gm. . autorstwa A. O. oraz T. K. (s. 3)". Odczytujemy tam bowiem, że z analizy historycznej układu przestrzennego wynika iż: "na zachód od dworu zlokalizowane były zabudowania folwarczne: obory, stajnie, nieco dalej mleczarnia i dwa czworaki (jeden z nich istnieje do dziś). Do dworu prowadziła aleja wjazdowa od wschodu oraz droga od zabudowań gospodarczych z południowego wschodu. Drogi te, jak również kolistą aleję otaczającą dwór obsadzono lipami. Centralną część parku zajmował sad. Między drzewami owocowymi sadzono kartofle, krzewy porzeczek i rośliny pastewne." Północną cześć parku stanowiły zadrzewienia dębu. Park w D. nie został uwzględniony w planie zagospodarowania przestrzennego jako przyrodniczy element specjalnie chroniony. W ww. opracowaniu czytamy także, że: "Park stanowił założenie jednoosiowe, o prostym układzie, pozbawione wnętrz ogrodowych. Duży sad (z którego zachował się jedynie fragment) łączył funkcję ozdobną z użytkową. (...) Prostota założenia i skromna liczba użytych gatunków świadczyć może, iż autorem projektu był amator - ogrodnik (właściciel parku?). W parku wykorzystał on elementy wcześniejszego założenia: lipy drobnolistne, dąb szypułkowy. (...). Z dokumentacji tej wynika, że w parku w D. brakowało elementów małej architektury, rzeźb parkowych oraz alejek parkowych. Wskazano tam również, że: "Do budynku A prowadzi droga dojazdowa (...). Pozostałe drogi mają charakter leśnych ścieżek, nie pielęgnowanych". Trafnie więc organ odwoławczy stwierdził, że park w D. różnił się od typowego parku w folwarku szlacheckim z wyraźnie wyodrębnionym zespołem dworsko - parkowym. Powyższe wnioski nie pozostają obojętne dla oceny związku funkcjonalnego pomiędzy częścią mieszkalną (dworem) a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, mającą ewidentnie charakter rolny. Obok dworu znajdowały się bowiem budynki gospodarcze i służby folwarcznej, tj.: obora, stajnia, chlewnie, spichlerz, szopa do narzędzi, stodoła, chłodnia na mleko, kuźnia, kurnik, szopa na traktor, cieplarnia oraz czworaki. Ponadto, zespół tych nieruchomości otoczony był ze wszystkich stron użytkami rolnymi (grunty orne, łąki, sady). W ocenie Sądu, budynek mieszkalny (dwór) poprzez sąsiedztwo z innymi obiektami budowlanymi typowo gospodarczymi i folwarcznymi (wśród których nie wskazano miejsca zarządu majątkiem) - powiązany był więc z częścią nieruchomości, mających charakter rolny. Nawet sam uprawniony geodeta w powoływanej przez Ministra i skarżącą Opinii technicznej wyraźnie wskazał, że "nie odnaleziono informacji pozwalających jednoznacznie ustalić na dzień 13 września 1944 r. przeznaczenia usytuowania na działce nr [...] innych zabudowań." Zabudowania te wyszczególnił w swojej opinii. Sama także skarżąca nie przedstawiła wiarygodnych dowodów przeczących tezie stawianej przez organy wskazując, że koncepcje zarządu majątkiem mogą być różne, tj. wspólnie z majątkiem siostry J. K. lub zarząd z [...] lub Warszawy. Zdaniem składu orzekającego, przypuszczenia stawiane przez stronę skarżącą - mając na uwadze szczegółowo zebrany i opisany przez Ministra materiał dowodowy - nie umożliwiają wyciągnięcie odmiennych wniosków w sprawie. Należy więc zgodzić się z oceną Ministra, że dwór pełnił funkcje zarządcze częścią rolną majątku czyli był powiązany funkcjonalnie z resztą majątku a wobec tego nie mógł on bez niej prawidłowo funkcjonować i odwrotnie. Budynek mieszkalny (dwór) wraz z zespołem nieruchomości położonych pomiędzy tzw. parkiem, którego częścią centralną był sad z nasadzeniami typowo rolnymi był w całości zorganizowany w sposób przydatny dla prowadzenia gospodarki wytwórczej w rolnictwie. Organy prawidłowo oceniły więc zgromadzone w sprawie dowody i wyjaśniły z jakich przyczyn uznały, że przedmiotowa nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Sąd w całości podziela te ustalenia i dokonaną przez Ministra ocenę prawną. Wprawdzie organ odwoławczy wprost nie odniósł się do Opinii technicznej (na którą wskazywała skarżąca), jednakże zdaniem składu orzekającego nie miało to wpływu na wynik sprawy, albowiem jak Sąd wskazał wyżej sam sporządzający tą opinię stwierdził, że "nie odnaleziono informacji pozwalających jednoznacznie ustalić na dzień 13 września 1944 r. przeznaczenia usytuowania na działce nr [...] innych zabudowań." Tym samym nie zakwestionowano skutecznie stanowisku organów. Wobec powyższego organy obu instancji nie dopuściły się naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego (art. 145 § 1 p.p.s.a.). Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.