I SA/Wa 2806/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Miron Sędziowie: WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) WSA Elżbieta Lenart Protokolant starszy sekretarz sądowy Artur Dobrowolski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 lutego 2014 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z [...] września 2013 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. po rozpoznaniu odwołania A. K. od decyzji Wójta Gminy C. z [...] lipca 2013 r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego – utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzją z [...] lipca 2013 r [...] Wójt Gminy C. odmówił A. K. przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – W. K. W uzasadnieniu przedmiotowej decyzji stwierdzono, że odmowa przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego spowodowana jest tym, że osoba wnioskująca nie spełnia podstawowej przesłanki określonej w ustawie, a mianowicie nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Organ ustalił, że A. K. jest właścicielem [...] części gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha tj. [...] ha przeliczeniowych i z tego tytułu jest ubezpieczony w KRUS. Od powyższej decyzji odwołanie złożył A. K., w którym nie zgodził się z dokonanym rozstrzygnięciem organu pierwszej instancji. Skarżący stwierdził, że zaświadczenie wydane przez Kierownika KRUS w M. jest niezgodnie ze stanem faktycznym. Poinformował, że jest współwłaścicielem nieruchomości rolnych o pow. [...] ha na podstawie nabycia prawa do spadku po zmarłym ojcu (postanowienie Sądu Rejonowego w O. [...] z [...].06.2006 r. w części [...], a na podstawie decyzji Wydziału Geodezji i Terenów Rolnych w O. w części [...]. Skarżący podniósł, że opiekuje się niedołężną matką, co wyklucza możliwość jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż nie może pozostawić jej bez opieki. Ponadto wskazał, że posiada zaległości alimentacyjne wobec syna A., które powstało w wyniku braku środków finansowych na pokrycie całości zasądzonych alimentów. Z gospodarstwa nie osiąga żadnych stałych dochodów. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. rozpoznając sprawę stwierdziło, że forma pomocy której dotyczy zaskarżona decyzja nie ma charakteru uznaniowego, lecz przysługuje w sytuacji określonej w przepisach prawa. Organ odwoławczy wyjaśnił, że stosownie do regulacji zawartej w art. 16 a ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.), specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 i 1539) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie z wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współdziałania na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2 ustawy. Przepisy art. 5 ust. 4-9 stosuje się odpowiednio (art. 16 a ust. 2). Zatrudnienie lub inna praca zarobkowa zgodnie z art. 3 pkt 22 cyt. wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych oznacza, wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenia usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Kolegium podkreśliło, że z powyższej regulacji wynika, iż jedną z podstawowych przesłanek przyznania przedmiotowego świadczenia jest okoliczność, że osoba do niego uprawniona rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w powyższym rozumieniu oznacza, że mamy do czynienia z osobą bezrobotną, która była zatrudniona lub wykonywała inną prace zarobkową we wskazanych w art. 3 pkt 22 formach i zrezygnowała z niej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Istotą specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, które przyznawane jest opiekunowi osoby niepełnosprawnej, a nie osobie wymagającej opieki, jest bowiem zrekompensowanie tej osobie rezygnacji z aktywności zawodowej poprzez wypłatę jej określonej przepisami kwoty (art. 16 a ust. 6 cyt. ustawy) oraz opłacenie składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (art. 6 ust. 2a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych tj. Dz. U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm.). Przy czym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w rozumieniu tego przepisu, oznacza faktyczną rezygnację z pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rolnik, który prowadzi gospodarstwo rolne nie należy do żadnego z wyżej przedstawionych kręgu osób, bowiem w jego sytuacji nie może być mowy o rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Praca w gospodarstwie rolnym nie została zrównana w ustawie o świadczeniach rodzinnych z innymi formami aktywności zawodowej. Ratio legis tego unormowania należy poszukiwać w fakcie, że dana osoba prowadząca gospodarstwo rolne nie jest poddana reżimowi pracy, charakterystycznemu dla zatrudnienia u innego podmiotu (określone godziny pracy, miejsce wykonywania obowiązków, dyspozycyjność itp.) Przy własnej organizacji pracy, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyroki NSA z dnia 11 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 1987/10; 20 kwietnia 2012 r., sygn. akt I OSK 2018/11; 14 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2389/11; 14 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2409/41). W przedmiotowej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpił 5 lipca 2013 r. A. K. sprawujący opiekę nad swoją matką W. K., która ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności od 22 marca 2011 r. na stałe wraz z koniecznością stałej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (Wyrok Sadu Rejonowego w O. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych sygn. akt. [...] z dnia [...] kwietnia 2012 r.). Do wniosku dołączył zaświadczenia członków rodziny o dochodzie podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych za 2011 rok z Urzędu Skarbowego, oświadczenie o wysokości składek na ubezpieczenie zdrowotne, oświadczenie o wielkości gospodarstwa rolnego, oświadczenie o dochodzie nie podlegającym opodatkowaniu. A. K. dołączył również zaświadczenie z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówki Terenowej w M., z którego wynika, że jest ubezpieczony w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym jako rolnik. Organ wskazał że z materiału znajdującego się w aktach sprawy wynika, że A. K. zamieszkuje wspólnie z matką W. K., nad którą faktycznie sprawuje opieką, gdyż jest ona osobą niepełnosprawną i wymaga stałej i długotrwałej opieki i pomocy innej osoby. W 2011 roku dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie stanowił [...] zł miesięcznie, a więc nie przekracza wymaganego kryterium tj. 623 zł miesięcznie na osobę w rodzinie. Powodem odmowy wnioskowanego specjalnego zasiłku opiekuńczego jest jednakże brak spełnienia podstawowego warunku wynikającego z art. 16 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a mianowicie braku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej co potwierdzone jest faktem ubezpieczenia w KRUS. Na powyższą decyzję skargę złożył A.K. Skarżący wskazał, że jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha, jednakże sprawa o dział spadku po ojcu nadal się toczy przed Sądem Rejonowym w O. Podniósł, że zaskarżona decyzja jest krzywdząca, gdyż jego 82 – letnia matka jest chora i niedołężna, wymaga opieki, którą skarżący sprawuje. Skarżący obszernie opisał stan zdrowia matki, jej pobyty w szpitalu, powołał się na dokumentację medyczną, opinię biegłych sądowych oraz wyrok Sądu Rejonowego w O. sygn. [...] orzekający wobec jego matki znaczny stopień niepełnosprawności i ustalający konieczność opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazał również na swoje zobowiązania alimentacyjne wobec syna. Przedstawił konflikt rodzinny dotyczący działu spadku po ojcu i rozporządzeń majątkowych jego matki. Wskazał, że gospodarstwo nie przynosi dochodów. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Podstawą materialnoprawną kontrolowanej w niniejszej sprawie decyzji jest przepis art. 16a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w myśl którego specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jednocześnie ustawa w art. 16a ust. 8 wskazuje, że zasiłek ów nie przysługuje w przypadkach enumeratywnie w nim wymienionych. Wśród owych przypadków wymienia sytuację, gdy osoba sprawująca opiekę podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów (art. 16a ust 8 pkt 1 li.b), niż wskazane w ust. 8 pkt 1 lit a) tego przepisu. Podnieść należy, że specjalny zasiłek opiekuńczy jest świadczeniem wprowadzonym do ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez art. 1 pkt 4 ustawy z 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548), zmieniającej tę ustawę z dniem 1 stycznia 2013 r. Powyższa nowelizacja wiąże się z ustawową rekonstrukcją świadczeń opiekuńczych w ramach systemu świadczeń rodzinnych. Do dotychczasowego katalogu tych świadczeń, wymienionych enumeratywnie w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustawodawca dodał nowe świadczenie, nazwane specjalnym zasiłkiem opiekuńczym, uregulowane szczegółowo w art. 16a ustawy. Świadczenie to uzależnione jest od spełnienia kryterium dochodowego i przysługuje w sytuacji określonej w przepisie, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2 ustawy. W niniejszej sprawie organy nie kwestionowały stanu zdrowia matki skarżącego, jej stopnia niepełnosprawności, konieczności opieki nad nią, faktu, że skarżący opiekuje się matką oraz tego, że dochód jego rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kryterium dochodowego. Wobec tego zarzuty skargi dotyczące stanu zdrowia matki, sytuacji rodziny skarżącego i jego dochodów nie mogły być uwzględnione. Podstawą odmowy przyznania świadczenia był bowiem fakt, że skarżący jako współwłaściciel gospodarstwa rolnego podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników (zaświadczenie KRUS Placówka Terenowa w M. z 2 lipca 2013 r.), a wobec tego nie zrezygnował on z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W tym kontekście wskazać należy, że zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12, rolnicy prowadzący gospodarstwo rolne nie mogą w równej mierze zrezygnować z zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, co osoby wykonujące, określone w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, formy aktywności zawodowej. Są bowiem w innej sytuacji ekonomicznej i socjalnej, aniżeli osoby świadczące pracę na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonujące pracę lub świadczące usługi na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkowstwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych, a także prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, zwłaszcza gdy bierze się pod uwagę sposób i warunki uzyskiwania środków utrzymania. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że w sensie ekonomicznym prowadzenie gospodarstwa rolnego tym różni się od wskazanych w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych form aktywności zawodowej, że rolnik działa na własny rachunek ponosząc ryzyko gospodarcze oraz podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W efekcie to rachunek ekonomiczny determinuje reżim pracy rolnika, a podejmowanie przez niego, w ramach zarządzania gospodarstwem, nawet nietrafnych z punktu widzenia gospodarczego działań, nie skutkuje pozbawieniem go zatrudnienia, ale wpływa jedynie na ekonomiczne wyniki działalności rolniczej. Tak więc w myśl ustawy o świadczeniach rodzinnych, do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne nie ma zastosowania pojęcie "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Praca we własnym gospodarstwie rolnym, zarządzanie nim, jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych. W powołanej uchwale wskazano także, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje pojęcia "rolnik", jednakże taką definicję zawiera ustawa z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników ( tj. Dz. U. z 2013 r. poz.1403), w myśl której rolnikiem jest osoba będąca posiadaczem gospodarstwa rolnego (art. 6 pkt 1). Natomiast zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym ( t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1381) za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy i stanowiący własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki nieposiadającej osobowości prawnej. Jak wynika z akt sprawy i co skarżący podnosił w odwołaniu od decyzji organu I instancji, jest on współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o pow. ponad [...] ha i jest ubezpieczony w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (art. 16a ust. 8 pkt 1 lit.b). Zarzut skargi, że gospodarstwo nie przynosi dochodów, z przyczyn wyżej omówionych, nie jest skuteczny. Istotne jest bowiem, że skarżący jako osoba sprawująca opiekę nad swoją matką podlega ubezpieczeniu społecznym rolników, a wobec tego nie zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności, Sąd z mocy art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.