II SA/Wa 1056/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski Sędziowie WSA Anna Mierzejewska Ewa Pisula-Dąbrowska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 października 2014 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] marca 2014 r. o odmowie przyznania H.K. emerytury w drodze wyjątku. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) jest możliwe, gdy spełnione są łącznie następujące przesłanki: • wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, • nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, • nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, • nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Uzasadniając decyzję odmowną organ wyjaśnił, że w świetle powyższego przepisu tylko udowodnione okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, iż ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podniósł nadto, że okres ubezpieczenia winien być adekwatny do wieku strony. Prezes ZUS wskazał, że na przestrzeni 67 lat życia wnioskodawca udokumentował jedynie 11 lat, 11 miesięcy i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Podał, że w okresach od dnia [...] czerwca 1970 r. do dnia [...] lipca 1972 r., od dnia [...] czerwca 1975 r. do dnia [...] października 1976 r., od dnia [...] stycznia 1978 r. do dnia [...] stycznia 1981 r., od dnia [...] stycznia 1984 r. do dnia [...] kwietnia 1985 r., od dnia [...] lutego 1986 r. do dnia [...] sierpnia 1997 r., od dnia [...] października 1997 r. do dnia [...] lutego 2000 r., od dnia [...] marca 2000 r. do dnia [...] kwietnia 2005 r. oraz od dnia [...] lutego 2008 r. do dnia [...] sierpnia 2011 r., tj. do osiągnięcia przez wnioskodawcę wieku emerytalnego (65 lat) nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS podkreślił, że z akt sprawy nie wynika, aby w tych okresach H.K. miał orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy, a zatem nie można przyjąć, że brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nastąpił ze względu na szczególne okoliczności spowodowane stanem zdrowia. Organ stwierdził jednocześnie, że ani podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, nawet jeżeli było to spowodowane trudnościami na rynku pracy, ani sprawowanie opieki nad dziećmi, nie mogą być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 cytowanej ustawy. Organ podniósł, że orzeczona w dniu [...] stycznia 2014 r. trwała całkowita niezdolność do pracy od dnia [...] lipca 2012 r. i częściowa niezdolność do pracy od dnia [...] sierpnia 2009 r. do dnia [...] października 2010 r., wiek uniemożliwiający podjęcie zatrudnienia oraz trudna sytuacja materialna nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. stała się przedmiotem skargi H.K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wystąpił o przyznanie mu emerytury "specjalnej", podnosząc, że obecnie jest całkowicie niezdolny do pracy, ma 68 lat oraz znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. Wskazał, że Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w T. odmówił mu przyznania pomocy z uwagi na dochody, które posiada żona – 1.213 zł brutto – 734 zł netto. Do skargi dołączył kserokopię Świadectwa pracy z dnia [...] sierpnia 1977 r. za okres od dnia [...] października 1976 r. do dnia [...] sierpnia 1977 r., którego prawidłowość zakwestionował organ oraz kserokopię Świadectwa pracy z dnia [...] lutego 1988 r. za okres od dnia [...] lutego 1978 r. do dnia [...] lipca 1988 r., wydanego przez prywatny zakład pracy, w którym pracował bez świadomości, że nie są odprowadzane składki na ubezpieczenie. Podniósł również, że pracował w Sądzie Rejonowym w T. na umowę zlecenie od 2010 r. do 2013 r., od której nie były odprowadzane składki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, wskazując, że kopie świadectw pracy załączone do skargi były już przedmiotem oceny w postępowaniu o emeryturę w trybie ustawowym i nie zostały uwzględnione, nie ma też możliwości uwzględnienia ich w obecnym postępowaniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Należy podkreślić, że powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą. Świadczenia z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku zostało pozostawione uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Należy dodać, iż redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. Ponadto omawiane świadczenia są umiejscowione w systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że muszą być one powiązane z występowaniem określonego okresu ubezpieczenia, połączonego z opłacaniem składek. Dlatego mogą być przyznane ubezpieczonemu, który tylko w nieznacznym stopniu nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki, warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. W rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w tym przepisie. Zgodzić należy się z organem, iż nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu nabycie ustawowych uprawnień do emerytury. Ustawa nie definiuje, co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym za "szczególną okoliczność" uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1282/10, LEX nr 744966). Powinny więc to być okoliczności od strony niezależne i niezawinione. Ponadto przy ustaleniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie, organ bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku. Jak wynika ze zgromadzonych w sprawie administracyjnej dokumentów, H.K. urodził się w 1946 r. Nie spełniał przesłanek do uzyskania prawa do świadczenia emerytalnego w trybie zwykłym, albowiem nie udowodnił wymaganego stażu pracy. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2014 r. został uznany za osobę trwale całkowicie niezdolną do pracy od dnia [...] lipca 2012 r. i częściowo niezdolną do pracy od dnia [...] sierpnia 2009 r. do dnia [...] października 2010 r. Skarżący legitymuje się łącznym okresem ubezpieczenia społecznego 11 lat, 11 miesięcy i 9 dni, z czego okresy składkowe to zaledwie 8 lat, 11 miesięcy i 14 dni. Okres ten jest nieadekwatny do wieku skarżącego (obecnie 68 lat). Ponadto w latach 1970-1972, 1975-1976, 1978-1981, 1984-1985, 1986-1997, 1997-2000, 2000-2005, 2008-2011 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W okresach tych wobec skarżącego nie była stwierdzona całkowita niezdolność do pracy. Należy stwierdzić, że podnoszona przez skarżącego okoliczność podejmowania prac bez ubezpieczenia nie może być uznana za okoliczność szczególną w świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok WSA w Warszawie z dnia 16 marca 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 2006/09, wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 8/13, publ. www. orzeczenia.nsa.gov.pl.). Nadto, również rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie może być uznana za okoliczność szczególną, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Należy podkreślić, że sprawowanie opieki nad dziećmi nie czyni osób sprawujących opiekę niezdolnymi do pracy. Jest to życiowy wybór pomiędzy poświęceniem się opiece nad dziećmi a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia sobie w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r., sygn. akt I OSK 1243/14, wyrok WSA w Warszawie z dnia 12 sierpnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 2328/13, wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 1565/13, publ. www. orzeczenia.nsa.gov.pl.). Wreszcie niewątpliwie bardzo trudna sytuacja bytowa i materialna skarżącego oraz brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jest to bowiem świadczenie ubezpieczeniowe, o czym świadczy fakt uregulowania go w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nie świadczenie socjalne, przyznawane według innych zasad. Jednocześnie – odnosząc się do wniosku skarżącego o przyznanie emerytury w drodze wyjątku – należy wskazać, że sąd administracyjny nie może wydać rozstrzygnięcia w sprawie administracyjnej, które zastępowałoby merytoryczne rozstrzygnięcie, zawarte w akcie wydanym przez organ administracji publicznej, nie zastępuje organu administracji i nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej merytorycznego rozstrzygnięcia. Sąd, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sprawuje kontrolę działalności organów administracji w zakresie wskazanym w przepisach prawa. Oznacza to, że sąd administracyjny może orzec o zgodności bądź niezgodności zaskarżonego aktu z prawem, stosownie do treści art. 145 - 151 powołanej ustawy. Reasumując, w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, usprawiedliwiające nieuzyskanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku, nadto zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z takim naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, które skutkowałoby koniecznością jej uchylenia. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.