II SA/Wa 1165/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędziowie WSA Janusz Walawski, Sławomir Antoniuk (spr.), , Protokolant specjalista Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi H. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] maja 2016 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku H.G. o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M.G., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] odmawiającą przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił warunki określone w tym przepisie. Renta rodzinna jest zaś pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę. Organ wyjaśnił, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym (por. wyrok WSA z dnia 24 lutego 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1923/09). Prezes ZUS, po analizie zebranego materiału dowodowego, nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec wnioskodawcy nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. H.G. nie wykazał bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Jak wynika z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy na przestrzeni 49 lat życia M.G. udowodniono staż pracy wynoszący 17 lat, 8 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych, 9 miesięcy i 7 dni okresów nieskładkowych oraz 2 lata, 10 miesięcy i 1 dzień okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. W ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem śmierci ojca H.G., zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 lata, 1 miesiąc i 5 dni tych okresów. W okresach od [...] października 2006 r. do [...] lutego 2008 r., od [...] maja 2012 r. do [...] sierpnia 2013 r. oraz od [...] grudnia 2013 r. do [...] października 2015 r. ojciec wnioskodawcy nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem wówczas nie była wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Z pisma wnioskodawcy z dnia [...] marca 2016 r. wynika, że w przerwach w ubezpieczeniu jego ojciec podejmował zatrudnienie tzw. "dorywcze" bez zgłoszenia do ubezpieczenia emerytalnego i rentowych. Podejmowanie tej formy zatrudnienia było zatem świadomym wyborem i nie może stanowić szczególnej okoliczności wskutek, której M. G. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01). W ocenie organu trudno też uznać, że okolicznością szczególną, wskutek której ojciec wnioskodawcy nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym była sytuacja na rynku pracy. Co prawda nie można kwestionować, że skala bezrobocia jest duża i występują trudności w znalezieniu pracy, jednakże w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast sam fakt zarejestrowania w charakterze osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy, bowiem zgodnie z przepisami ww. ustawy okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w Urzędzie Pracy nie stanowi ani okresu składkowego, ani okresu nieskładkowego. Zdaniem Prezesa ZUS zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez ojca wnioskodawcy prawa do świadczenia w trybie zwykłym, z przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne. Organ dodał, iż wprawdzie przedstawiona sytuacja materialna jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń, za czym przemawia sam fakt zamieszczenia powyższego przepisu właśnie we wspomnianej ustawie. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2016 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez H.G. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości podniósł, iż ma 18 lat i jest uczniem Liceum Ogólnokształcącego w P. Pochodzi z biednej rodziny i znajduje się bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. Został sam bez rodziców. Ojciec nie żyje, matka przebywa w areszcie pod zarzutem popełnienia morderstwa ojca. Jedyną pomoc na jaką obecnie może liczyć to pomoc z Opieki Społecznej, od której otrzymuję świadczenie w wysokości 317 zł miesięcznie. Uczy się dobrze i chciałby kontynuować naukę, żeby zdobyć wykształcenie i żyć godniej niż do tej pory. Los nie szczędził skarżącemu biedy i ciężkich warunków, mimo to nie zniechęciło go to do nauki. Obecnie ukończył już Liceum Ogólnokształcące w P., gdzie uzyskał średnią ocen 5.0 oraz maturę zdał bardzo dobrze. Dlatego też skarżący bardzo by chciał kontynuować naukę na studiach dziennych, a obecna sytuacja mu to uniemożliwia. Zwrócił się wiec z prośbą o przyznanie renty w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, ale otrzymał decyzję odmowną, gdyż nie były spełnione warunki by tę rentę otrzymać. W uzasadnieniu odmowy między innymi podano, że w latach 2006-2008, 2012-2013, 2013-2015 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Ustalenia te są niezgodne z rzeczywistością, gdyż w latach 2006-2008 i 2013 były okresy pracy potwierdzające opłacanie składek (świadectwa pracy zostały dołączone do wniosku do ZUS). W tym czasie ojciec skarżącego był zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Skarżący nie ma wiedzy, czy w tym czasie jakakolwiek oferta pracy została ojcu przedstawiona. Podejmowanie drobnych prac dorywczych nie było świadomym wyborem, jak twierdzi organ, ale koniecznością podyktowaną okolicznościami szczególnymi. Ojciec był jedynym żywicielem rodziny i został zmuszony do podejmowania każdej pracy w celu zdobycia minimalnych środków na zaspokojenie potrzeb rodziny. Z tych też względów skarżący uważa, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności w oparciu o które mogłaby zostać mu przyznana renta w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał w całości stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ podkreślił, iż oprócz niespełnienia przez wnioskodawcę przesłanki niespełniania warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia on również przesłanki niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowita niezdolność do pracy lub wiek. Skarżący bowiem jest osobą pełnoletnią, w więc w wieku umożliwiającym podjęcie zatrudnienia lub działalności zarobkowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Podkreślenia wymaga okoliczność, że użyte w powyższym przepisie pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, albo sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Skarżący H.G. urodził się w dniu [...] sierpnia 1997 r., zatem w dacie orzekania przez organ miał ([...] maja 2016 r.) ukończone 18 lat. Z akt sprawy nie wynika, aby był niezdolny do pracy z uwagi na stan zdrowia. Zatem, zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jako osoba pełnoletnia i zdolna do pracy, automatycznie wyłączona jest z grona osób, do których adresowany jest powyższy przepis. Skarżący nie należy bowiem do grona osób, które ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W orzecznictwie pełnoletniość osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest uznawana jako okoliczność niestanowiąca przeszkody do podjęcia pracy zarobkowej, choćby taka osoba kontynuowała naukę. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 stycznia 2011 r. sygn. akt I OSK 1601/10 (publik. www.orzeczenia.nsa.gov.pl) stwierdził, "...zgodnie z art. 83 ust. 1 wymienionej ustawy emerytalno-rentowej, przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki lecz taki wiek wnioskodawcy, który w ogóle uniemożliwia mu podjęcie pracy. W obecnym stanie prawnym nie ma zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów. Zamiar podjęcia czy kontynuowanie nauki nie pozwala zatem na obejście ściśle określonych warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Omawiane świadczenie służy zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Kwestia nauki nie jest w ogóle objęta hipotezą powołanego przepisu. Dlatego za przesłankę niemożności podjęcia pracy można uznać tylko wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny". Z tych też przyczyny zaskarżona oraz utrzymanej nią w mocy decyzja z dnia [...] marca 2016 r. odpowiadają prawu, choć niespełnienie przesłanki niemożności podjęcia pracy, z uwagi na wiek i stan zdrowia wnioskodawcy, nie zostało w uzasadnieniu decyzji organu należycie wyeksponowane. Mając jednak na uwadze, iż skarżący w aktualnym stanie faktycznym nie może być beneficjentem świadczenia w drodze wyjątku, traci na znaczeniu argumentacja organu o niespełnieniu przez zmarłego ubezpieczonego ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności", jak też zarzuty skargi odnoszące się do wadliwej oceny aktywności zawodowej zmarłego ojca skarżącego. Z powyżej przedstawionych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.