II SA/Wa 1248/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Ewa Grochowska-Jung, Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 października 2014 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z dnia [...] maja 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 267; dalej: k.p.a.) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoja wcześniejszą decyzję z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...], którą odmówił przyznania H. S. przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Rozpoznając sprawę z wniosku H. S. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, Prezes ZUS uznał, że wnioskodawca nie spełnił powyżej wskazanych przesłanek. W toku postępowania ustalono, że łączny okres ubezpieczenia 58-letniego skarżącego to 33 lata, z czego jednak na 10-lecie oceniane do uprawnień przypada 1,5 roku. W latach 1994-1997, 2003-2007 i 2007-2009 w ubezpieczeniu skarżącego wystąpiły przerwy, przy czym ta w latach 2003-2007 spowodowana byłą nieopłacaniem przez skarżącego składek na własne ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Organ uznał, że nie wykazano zatem zaistnienia w sprawie okoliczności szczególnych, które uzasadniałyby przerwy w ubezpieczeniu. Jednakże podstawową przyczyną, dla której Prezes ZUS uznał, że strona nie spełnia przesłanek przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku jest okoliczność, iż miesięczny dochód dwuosobowej rodziny H. S. wynosi 2391,39 (słownie dwa tysiące trzysta dziewięćdziesiąt jeden 39/100) złotych brutto, co daje dochód na osobę w wysokości 1195,70 (jeden tysiąc sto dziewięćdziesiąt pięć 70/100) złotych brutto. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zestawił powyższą kwotę z wysokością najniższej emerytury, która od 1 marca 2014 r. wynosi 844,45 (osiemset czterdzieści cztery 45/100) złote. Na tej podstawie uznał, że sytuacja materialna wnioskodawcy – jakkolwiek w jego odczuciu może wydawać się trudna – nie może zostać obiektywnie oceniona jako uniemożliwiająca zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Zaznaczył przy tym, że nie można posługiwać się jako kryterium oceny sytuacji majątkowej strony ponoszonymi przez nią wydatkami, choćby najbardziej uzasadnionymi. Świadczenie rentowe nie jest bowiem świadczeniem socjalnym. Opisana na wstępie decyzja z dnia [...] maja 2014 r. stała się przedmiotem skargi H. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniesiono o uchylenie tejże decyzji w całości. Uzasadniając skargę, zarzucono organowi przeprowadzenie postępowania z pominięciem zasad określonych w art. 7 i 9 k.p.a., jak również naruszenie art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a. Uszczegółowiając powyższe zarzuty, skarżący wskazał na niedostateczne zbadanie przez Prezesa ZUS kwestii sytuacji rodzinnej oraz majątkowej. Wskazano, iż pominięta została – wskazywana na etapie postępowania przed organem – okoliczność, iż wobec skarżącego oraz jego żony zniesiona została orzeczeniem sądowym wspólność majątkowa. Skarżący podkreślił, że pozostaje ze swoją małżonką w "separacji faktycznej" i prowadzą oni osobne gospodarstwa domowe. Wobec powyższego niesłusznym wydaje się przyjęcie przez organ, iż skarżący pozostaje w rodzinie dwuosobowej i posiada dochód z tytułu renty otrzymywanej przez małżonkę, pozwalający na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Ponadto zarzucono organowi, że nieprawidłowo interpretuje art. 83 ustawy o rentach i emeryturach z FUS w taki sposób, iż dopiero orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy pozwala usprawiedliwić brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosła o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko w sprawie. Odnosząc się do zarzutów skargi, podkreślone zostało, że wbrew przekonaniu skarżącego, sam fakt orzeczenia rozdzielności majątkowej między małżonkami, przy braku orzeczenia o rozwodzie bądź separacji i jednoczesnym zamieszkiwaniu pod jednym dachem, nie można przyjąć, iż jest on osobą samotną, prowadzącą samodzielnie gospodarstwo domowe. Wskazano, że rozdzielność majątkowa ma znaczenie w przypadku zobowiązań majątkowych małżonków w stosunku do osób trzecich, jednakże w żaden sposób nie znosi wzajemnych obowiązków małżonków wynikających z faktu zawarcia małżeństwa, przewidzianych przez przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zaznaczono, że sam skarżący, inicjując postępowanie o przyznanie świadczenia rentowego w drodze wyjątku poinformował, że przychody żony nie pozwalają na utrzymanie obojga małżonków na "odpowiednim poziomie". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego oraz przepisy postępowania administracyjnego w stopniu, w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten posługuje się sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z przepisu tego wynika bowiem, że prawo do świadczeń w niej przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Powyższe przesłanki musza zostać spełnione łącznie, aby można było rozstrzygnąć o przyznaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku, a niespełnienie choćby jednej z nich skutkuje wydaniem decyzji odmownej w tym przedmiocie. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy uznać należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie naruszył prawa wydając decyzję o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zasadniczym zarzutem zawartym w skardze H. S. było niesłuszne przyjęcie przez Prezesa ZUS, iż pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją żoną, co pozwala na przyjęcie, że osiąga on wystarczające środki do utrzymania, podczas gdy w trakcie postępowania udowodniono, że pomiędzy małżonkami została orzeczona sądownie rozdzielność majątkowa. Odnosząc się do powyższego zarzutu, Sąd zgadza się z oceną organu przedstawioną w odpowiedzi na skargę, iż orzeczenie między małżonkami rozdzielności majątkowej ma skutek jedynie w zakresie zobowiązań majątkowych między małżonkami a osobami trzecimi, i nie ma wpływu na wzajemne obowiązki wynikające z faktu zawarcia małżeństwa. Zgodnie bowiem z treścią art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz. U. 2012 r., poz. 788 ze zm.; dalej: k.r.o.) małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Natomiast art. 27 zd. 1 k.r.o. stanowi, oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Omawiany obowiązek istnieje niezależnie od ustroju majątkowego małżonków. W myśl zdecydowanie przeważającego poglądu obowiązek z art. 27 k.r.o. nie ustaje w razie rozłąki małżonków lub ich separacji faktycznej (T. Sokołowski, Prawo rodzinne o opiekuńcze. Komentarz. LEX 2013 r.). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego i bez znaczenia pozostaje okoliczność "faktycznej separacji", planowanego rozwodu czy też osobnego zamieszkiwania (np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2014 r. sygn. II FZ 338/14, z dnia 22 października 2013 r. sygn. II OZ 893/13, z dnia 25 lutego 2011 r. sygn. II OZ 113/11, dostępne w internecie pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zatem nie można uznać, iż skarżący pozostaje bez środków utrzymania w sytuacji, gdy sam we wniosku inicjującym postępowanie przyznaje, że zamieszkuje z żoną i jednocześnie podkreśla, że uzyskiwana przez nią renta nie stanowi wystarczającego dochodu dla utrzymania ich obojga. Sąd zauważa również, że kwestia rozdzielności majątkowej małżonków została przez skarżącego wskazana dopiero na etapie wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, co jednak, jak wskazano powyżej, ostatecznie nie jest okolicznością istotną w sprawie. Jakkolwiek można zgodzić się ze skarżącym, iż środki otrzymywane w ramach świadczenia rentowego żony mogą się wydawać niewystarczające dla zaspokojenia wszystkich potrzeb, to Sąd podziela pogląd organu, iż kryterium pozostawania bez środków do utrzymania nie może być rozpatrywane przez pryzmat wydatków strony, chociażby zdeterminowanych nawet najbardziej uzasadnionymi i nie do końca przewidzianymi życiowo, potrzebami. Za obiektywne w orzecznictwie sądowym uznano odwołanie się w tej kwestii do wysokości minimalnej emerytury, która zgodnie z Komunikatem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2014 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych oraz kwot maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent wynosi 844,45 (osiemset czterdzieści cztery 45/100) złotych brutto miesięcznie. Kwota przypadająca na członka rodziny w przypadku skarżącego wynosi 1195,70, a więc powyższą wysokość przekracza. W ocenie Sądu organ administracji nie przekroczył w tym zakresie granic uznania administracyjnego, co mogłoby prowadzić do uchylenia decyzji. Zatem wobec niespełnienia przez skarżącego jednej z ustawowych przesłanek do przyznania renty w drodze wyjątku, Prezes ZUS orzekł o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie naruszając przy tym przepisów prawa. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.