II SA/Wa 1252/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska (spr.), Sędzia WSA Sławomir Fularski, Asesor WSA Mateusz Rogala, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 27 lutego 2025 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2024 r. (nr [...]) odmówił M. M. przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS przytoczył art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504 ze zm., dalej także, jako: ustawa) i podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Dalej organ podał, że dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, skarżący udokumentował 1 rok i 6 miesięcy łącznych okresów. Pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi nastąpiło [...] października 2016 r. – w wieku 22 lat. W latach 2017 – 2018 wystąpiła przerwa w wykonywaniu zatrudnienia przez skarżącego lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W tym okresie M. M. nie był niezdolny do pracy, nie zostały wykazane też inne, niż stan zdrowia, szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Na zakończenie Prezes ZUS wskazał, że z akt rentowych wynika, że skarżący jest objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu umowy zlecenia. Organ wyjaśnił ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącego, z tym że nie stanowiła ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W związku z powyższym Prezes ZUS, nie znalazł podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy. Z tym rozstrzygnięciem skarżący nie zgodził i wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący zarzucił Prezesowi ZUS naruszenie przepisów postępowania, poprzez błąd w ustaleniach faktycznych, skutkujących przyjęciem, że nie jest całkowicie niezdolny do pracy, a w konsekwencji naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wymaga od wnioskodawcy posiadania statusu ubezpieczonego w rozumieniu art. 4 pkt 13 tej ustawy. Zgodnie z orzecznictwem świadczenie w drodze wyjątku nie może być bowiem przyznane osobie, która nigdy nie podjęła żadnej działalności stanowiącej tytuł do ubezpieczeń społecznych (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 października 2007 r., sygn. akt IISA/W 808/07). Ponadto przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości "wypracowanego" stażu ubezpieczeniowego. To zaś, zdaniem skarżącego, prowadzi do wniosku, że skoro posiadał w przeszłości status ubezpieczonego, to spełni pierwszą przesłankę uzyskania renty w drodze wyjątku. W dalszej części skargi M. M. podał, że wypadek komunikacyjny, któremu uległ w dniu [...] kwietnia 2019 r. i na skutek którego od tego dnia jest całkowicie niezdolny do pracy, co najmniej do [...] kwietnia 2026 r.. (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2023 r.) oraz niezdolny do samodzielnej egzystencji, stanowi okoliczność szczególną, która powinna być uwzględniona przez organ w niniejszym postępowaniu. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Podkreślić należy, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością" będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie lub członka jej rodziny. Podobnie ocenić należy także częściowa niezdolność do pracy, jak i inne zdarzenia powodujące ograniczenia i utrudnienia w możliwość zatrudnienia. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego sprawy (wyrok NSA z dnia 5 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 167/11). Skarżący wyjaśnił, że objęcie go obowiązkowym ubezpieczeniem z tytułu umowy zlecenia było chwilowe, gdyż próbowałem podjąć pracę, jednakże jego stan zdrowia uniemożliwił mu wykonywanie zlecenia nawet przez jeden pełny dzień. Z uwagi na powyższe M. M. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania. W skardze do Sądu skarżący zawarł nadto wniosek dowodowy o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2023 r. na okoliczność całkowitej niezdolności do pracy, sądowej opinii psychologicznej z dnia [...] maja 2024 r. na okoliczność trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji od dnia [...] kwietnia 2019 r.; świadectwa pracy z dnia [...] kwietnia 2024 r. na fakt próby podjęcia wykonywania pracy oraz niemożliwości wykonywania pracy przez skarżącego. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Należy dodać, że przy ustalaniu prawa do świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy, brany jest pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. Świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w omawianym przepisie prawa, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawczyni i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego (w rozpoznawanej sprawie - zmarłego ojca małoletniej). Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności". W orzecznictwie - co do zasady - przyjmuje się, że jako okoliczność szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z 22 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 1293/17, wyrok NSA z 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10, wyrok NSA z 24 listopada 2011 r. sygn. I OSK 1159/11; wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: https://.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, rację ma Prezes ZUS wskazując, że nie ma podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione wszystkie wyżej wymienione warunki do przyznania tego świadczenia. Jak wynika z ustaleń organu, skarżący do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy (w dniu [...] kwietnia 2019 r.) zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował jedynie 1 rok, 6 miesięcy łącznych okresów (podjął zatrudnienie w 2016 r., w latach 2017-2018 wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe). Zdaniem Sądu, właściwa jest ocena organu, że z akt nie wynika, aby we wskazanym okresie przed wypadkiem komunikacyjnym skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek złego stanu zdrowia czy szczególnych okoliczności rozumianych jako zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 53784). Wypadek i jego konsekwencje, "usprawiedliwiają" bowiem bezczynność zawodową skarżącego po dniu [...] kwietnia 2019 r., nie zaś w okresie wcześniejszym. W tym kontekście należy podnieść, że zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust. 2a). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Z powyższego przepisu wynika, że organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (vide: wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14). Słusznie Prezes ZUS wskazał, że przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 294/21). Należy dodać, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji skarżący był objęty ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu umowy zlecenia. Sąd podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowane w powołanym już wyżej wyroku z dnia 18 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 871/20, zgodnie z którym w świetle kumulatywnego charakteru przesłanek określonych w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy, niespełnienie przesłanki niemożności podjęcia aktywności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku powoduje, że niejako drugorzędne znaczenie dla sprawy mają okoliczności związane z przebiegiem ubezpieczenia skarżącego i jego sytuacją materialną, ponieważ bez względu na realizację pozostałych warunków w nim określonych, nie jest możliwe przyznanie świadczenia w drodze wyjątku osobie bez orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), orzekł jak w sentencji wyroku.