II SA/Wa 1287/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas (spr.), Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 marca 2025 r. sprawy ze skargi M. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzja z dnia [...] maja 2024 r. nr [...] po rozpatrzeniu wniosku Pana M.F. (skarżący) z 19 marca 2024 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 572; dalej "Kpa."), utrzymał w mocy decyzję podjętą z [...] marca 2024 r., znak: [...] o odmowie przyznania świadczenia. W uzasadnieniu decyzji wskazano między innymi, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną", jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Organ wyjaśnił, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno: - usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy, - być wykazane przez stronę postępowania administracyjnego albo przez przedłożenie stosownych dowodów, albo wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne, gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy wynika, że skarżący nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej, ponieważ nigdy nie podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Powyższe wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 2 października 2007 r. o sygn. II SA/Wa 808/07, dostępny w Legalis nr 309809, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 grudnia 2007 r. o sygn. II SA/Wa 1588/07, dostępne w Legalis nr 292957). Organ wskazał, że zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy emerytalnej, za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podnosił, że chorował od dziecka. Organ wskazał, że w myśl art. 14 ust. 1 ustawy emerytalnej oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy emerytalnej podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 9 października 2009 r. o sygn. II SA/Wa 1079/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 sierpnia 2001 r. o sygn. II SA 646/01, dostępny w LEX nr 121924). Z akt sprawy wynika, że dochód trzyosobowej rodziny skarżącego stanowi emerytura matki w kwocie 3422,97 zł brutto oraz emerytura ojca w kwocie 6627,41 zł brutto. Dochód przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 3350,13 zł brutto nie pozwala stwierdzić, że pozostaje on bez niezbędnych środków utrzymania. Podkreślenia wymaga, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2024 r. wynosi 1780,96 zł brutto (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 listopada 2012 r. o sygn. I OSK 2248/12; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 czerwca 2017 r. o sygn. II SA/Wa 1851/16, dostępne Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10 lutego 2017 r. o sygn. II SA/Wa 1625/16, dostępny w Centralnej Bazie orzeczeń Sądów Administracyjnych). Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł skarżący. Zaskarżonej decyzji zarzucił: 1. obrazę prawa materialnego, tj. art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej poprzez jego błędną wykładnie skutkującą wydaniem decyzji odmownej, podczas gdy przesłanki z tego przepisu spełnione zostały kumulatywnie przez skarżącego, a także zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za zasadnością przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a skarżący nie posiada niezbędnych środków do życia, 2. naruszenie art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kpa. polegający na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie skutkujących błędnym uznaniem, iż do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w postacie renty z tytułu niezdolności do pracy konieczny jest odpowiedni staż ubezpieczeniowy oraz, że skarżący nie znajduje się w sytuacji niedostatku, gdy kompleksowa analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego powinna prowadzić do wniosku, iż skarżący jest niezdolny do pracy (okoliczność potwierdzona orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia [...]/06/2022) z uwagi na chorobę schizofrenii, a więc zachodzą szczególne warunki obiektywnie uniemożliwiające mu podjęcia zatrudnienia i wypracowania jakiegokolwiek stażu składkowego, a nadto skarżący nie ma środków utrzymania a więc znajduje się w niedostatku i nie ma niezbędnych środków utrzymania, a utrzymywany jest przez rodziców, 3. naruszenie art. 7 i 77 § 1 Kpa. polegające na niewyczerpującym zebraniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego i rzetelnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym wyjaśnienie dlaczego w stosunku do tej samej osoby, tej samej choroby i tożsamego stanu faktycznego zostało wydane orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS, która stwierdziła u badanego całkowitą niezdolność do pracy od dnia [...] czerwca 2017 roku oraz orzeczenie lekarza orzecznika z dnia [...] grudnia 2023 r., który stwierdził inną datę całkowitej niezdolności do pracy, gdy ponadto orzeczenie lekarza orzecznika z dnia [...] grudnia 2023 roku pozostaje w sprzeczności z pozostałą dokumentacją medyczną znajdującą się w aktach sprawy w tym w szczególności z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] czerwca 2022 roku oraz [...] stycznia 2019 r., 4. naruszenie art. 8 § 1 Kpa. poprzez brak pogłębiania zaufania obywateli do organu poprzez wydanie odmiennych opinii rzecznika ZUS/komisji lekarskiej ZUS przy zaistnieniu tożsamych stanów faktycznych i prawnych, dotyczących tej samej osoby i tej samej choroby skarżącego, a mianowicie poprzez ustalenie dwóch dalece odmiennych dat powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżącego, 5. naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa. w związku z art. 144 Kpa. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji Prezesa ZUS z [...] marca 2024 r. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz zasadzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi rozwinął poszczególne jej zarzuty. Wskazał, że wystąpił o przyznanie mu renty socjalnej w oparciu o art. ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] z dnia [...] listopada 2019 roku Nr [...] świadczenie nie zostało przyznane z uwagi na niespełnienie wszystkich przesłanek opisanych w ustawie. Kwestią sporną była ocena stanu zdrowia skarżącego, a w szczególności data powstania całkowitej niezdolności do pracy. Fakt niezdolności do pracy był niesporny. Skarżący wniósł odwołanie. Sąd Okręgowy w [...] swoim wyrokiem z dnia [...] października 2020 roku, sygn. akt [...] oddalił odwołanie, wskazując, że zgodnie z przeprowadzoną na potrzeby tamtego postępowania opinią biegłych - całkowita niezdolność do pracy powstała od dnia [...] czerwca 2017 roku, a więc schorzenie powodujące całkowitą niezdolność do pracy powstało zbyt późno, aby można było przyznać rentę socjalną. Skarżący nie zgodził się z rozstrzygnięciem i wniósł apelację. Sąd Apelacyjny w [...] swoim wyrokiem z dnia [...] czerwca 2022 roku oddalił apelację utrzymując wyrok Sądu Okręgowego w mocy. W dalszej części skargi opisano przebieg życia skarżącego w kontekście ujawnionej choroby. Wskazano, że chorobę zdiagnozowano zbyt późno dopiero po próbie samobójczej. Podkreślono, że skarżący nie ma własnych środków na utrzymanie, utrzymują go rodzice. W ocenie skarżącego spełnia on warunki do przyznania renty w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podkreślając, że z akt sprawy wynika, że skarżący nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej, ponieważ nigdy nie podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (k. 40 akt ZUS). Powyższe wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 2 października 2007 r. o sygn. II SA/Wa 808/07, dostępny w Legalis nr 309809, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 grudnia 2007 r. o sygn. II SA/Wa 1588/07, dostępne w Legalis nr 292957). Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2023 r. ustalił, że całkowita niezdolność do pracy skarżącego powstała [...] listopada 2023 r, (k. 37 akt ZUS). Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Podkreślono, że przesłanka braku możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowita niezdolność do pracy lub wiek wprost expressis verbis wynika z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), dalej "p.p.s.a.". Zgodnie z powołaną regulacją, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie to przyznaje Prezes ZUS, działając w ramach uznania administracyjnego, o ile spełnione są przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 tej ustawy. W sytuacji niespełnienia choćby jednej z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 danego aktu, nie jest możliwe przyznanie świadczenia przewidzianego ww. przepisem prawa. Mając na względzie okoliczności faktyczne niniejszej sprawy stwierdzić należy, iż organ słusznie uznał, że skarżący nie spełnił warunku bycia osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczony w rozumieniu ww. ustawy, to osoba podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. W niniejszej nie zostało wykazane, aby skarżący kiedykolwiek podlegał ubezpieczeniu społecznemu, ubezpieczeniu emerytalnemu lub rentowemu, w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy emerytalnej. Skoro zatem skarżący nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ww. przepisu ustawy emerytalnej, to nie spełnia jednego z warunków niezbędnych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, o jakim mowa w art. 83 ust. 1 tej ustawy. Sąd ze zrozumieniem odnosi się do trudnej sytuacji zdrowotnej oraz materialnej skarżącego. Trudna sytuacja materialna i zdrowotna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenia z pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a podniesione w skardze zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.