II SA/Wa 1414/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), Protokolant referent Edyta Brzezicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi małoletnich M. T. i S. T. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu P. S. dla małoletnich dzieci: M. T. i S. T.. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 33 lat życia ojca dzieci udokumentowano jedynie 5 lat, 4 miesiące i 28 dni okresów ubezpieczenia, a także 2 lata, 3 miesiące i 29 dni okresu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ponadto w latach 2005-2006, 2007-2009, 2016-2017, 2018-2021 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ stwierdził, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęcia ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ wyjaśnił ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. M. T., działając w imieniu małoletnich: M. T. i S. T., wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej zmianę i przyznanie prawa do świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu skargi przedstawicielka ustawowa skarżących powołała się na swoją trudną sytuację materialną i rodzinną. Podniosła, że do chwili śmierci ojca dzieci otrzymywała świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego. Wskazała, że zmarły ojciec nie interesował się dziećmi, był alkoholikiem, nie płacił alimentów, ani w żaden inny sposób nie wspierał dzieci. Podkreśliła, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, bowiem dzieci nie miały żadnego wpływu na nieopłacanie przez ich ojca składek na ubezpieczenie społeczne. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W piśmie procesowym z dnia 10 maja 2024 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżących sformułował wobec zaskarżonej decyzji zarzuty naruszenia: 1. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy należy stwierdzić brak spełnienia przesłanek do przyznania na rzecz małoletnich renty rodzinnej w drodze wyjątku; 2. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.), bowiem decyzja została wydana bez zebrania i rozważenia pełnego materiału dowodowego, w szczególności organ zaniechał zbadania i oceny warunków braku podjęcia przez ojca małoletnich pracy, która zapewniałaby mu ubezpieczenie społeczne, przez zobowiązanie NFZ do złożenia do akt sprawy informacji o świadczeniach udzielonych ojcu małoletnich dzieci, a następnie zobowiązania placówek medycznych do złożenia dokumentacji medycznej ojca dzieci, co skutkowało odmową przyznania wnioskowanego świadczenia; 3. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i sporządzenie uzasadnienia niezgodnie z wymogami z art. 107 § 3 k.p.a.; 4. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. polegające na bezzasadnym utrzymaniu zaskarżonej decyzji w mocy. Pełnomocnik skarżących wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis zawiera trzy przesłanki, których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Jak słusznie zauważył organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w toku postępowania administracyjnego Prezes ZUS był zobowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą – ojca dzieci, a dopiero następnie przez wnioskodawców, tj. członków rodziny po osobie zmarłej. Należy podkreślić, że świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 tej ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W ocenie Sądu, z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał prawidłowej ich oceny. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł przyznać w niniejszej sprawie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem nie wystąpiła jedna z ww. obligatoryjnych przesłanek koniecznych do jego przyznania, tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej zmarłego ojca dzieci. Z omawianego przepisu wynika konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Za tego rodzaju okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 53784). W niniejszej sprawie nie można, w ocenie Sądu, mówić o zaistnieniu tak zdefiniowanych szczególnych okoliczności. Jak wynika z ustaleń organu, ojciec dzieci na przestrzeni 33 lat życia posiadał łącznie jedynie 5 lat, 4 miesiące i 28 dni udowodnionego okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne oraz 2 lata, 3 miesiące i 29 dni okresu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. W latach 2005-2006, 2007-2009, 2016-2017, 2018-2021 nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Z akt administracyjnych nie wynika, by tak krótki okres odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne był wynikiem nadzwyczajnych zdarzeń, niezależnych od woli ojca dzieci. Skarżący w istocie na takie okoliczności się nie powołują. Jako okoliczność szczególną uniemożliwiającą P. S. wypracowanie odpowiednich okresów ubezpieczenia przedstawicielka ustawowa skarżących wskazuje chorobę alkoholową. Należy podnieść, że – jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych – skutków alkoholizmu (a także innych uzależnień) nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. O ile brak aktywności zawodowej, spowodowany chorobą w ogóle, w tym także chorobą alkoholową, otwiera - co do zasady - możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia, to jednak sytuacja ulega zmianie, gdy osoba taka nie podejmuje żadnych działań zmierzających do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności nie podejmuje stosownego leczenia (por. wyroki NSA: z dnia 17 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 8/13; z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1135/14; z dnia 30 września 2016 r. sygn. akt I OSK 1541/16 oraz z dnia 8 lutego 2022 r. sygn. akt III OSK 4775/21, wszystkie powoływane orzeczenia są dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych). Alkoholizm jest schorzeniem szczególnego rodzaju - jego negatywnych skutków można uniknąć poprzez konsekwentne leczenie odwykowe. Nie ma podstaw do przyjęcia, iż samo pojawienie się takiego schorzenia automatycznie skutkuje niezdolnością do pracy oraz do racjonalnego pokierowania własnym postępowaniem. Aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z FUS, należy zatem wykazać, że osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Konieczne jest tu wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu (por. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2021 r. sygn. akt III OSK 1703/21). W rozpoznawanej sprawie przedstawicielka ustawowa skarżących podała jedynie, że ojciec dzieci był alkoholikiem, jednak na żadnym etapie postępowania nie podnosiła okoliczności związanych z ewentualnym podejmowaniem przez ojca prób leczenia. Nie sposób zatem uznać, by w rozpoznawanej sprawie ustalone przerwy w ubezpieczeniu społecznym były skutkiem szczególnych okoliczności, których ojciec dzieci nie mógł w żaden sposób przezwyciężyć. Organ trafnie przyjął zatem, że nie została spełniona jedna z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wbrew twierdzeniom pełnomocnika skarżących nie można skutecznie zarzucać organowi, że nie zebrał niezbędnego do rozpoznania sprawy materiału dowodowego. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 grudnia 2011 r. sygn. akt I OSK 1726/11, uwzględniając wyjątkowy charakter świadczenia w rozpoznawanej sprawie, nie można obciążać organu obowiązkiem poszukiwania dowodów na okoliczności związane z przerwami w zatrudnieniu. To strona wnioskująca o świadczenie obowiązana jest wskazać organowi dowody świadczące o obiektywnych trudnościach w podjęciu pracy, przemawiające za uznaniem ich jako szczególnych okoliczności. O ile bowiem organ zasadniczo ma instrumenty pozwalające na ustalenie okresów podlegania ubezpieczeniu, to takimi możliwościami nie dysponuje, z uwagi na ich naturę, w stosunku do szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Odnosząc się do argumentacji przedstawicielki ustawowej skarżących dotyczącej trudnej sytuacji materialnej rodziny, należy zauważyć, że wnioskowane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (por. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 2148/14). Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 12 marca 2002 r., II SA 2955/01, oraz wyrok NSA z dnia 25 lipca 2012 r. sygn. akt I OSK 878/12). Reasumując, zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie nie naruszył przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, wyczerpująco zgromadził bowiem materiał dowodowy i na jego podstawie ustalił w sposób niebudzący wątpliwości stan faktyczny sprawy, a następnie dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i zasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia na podstawie tego przepisu, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty. Organ nie naruszył również art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., bowiem zaskarżona decyzja nie była wydana wskutek złożenia przez stronę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a więc przepis ten nie miał w tej sprawie zastosowania. Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji.