II SA/Wa 1500/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska, Janusz Walawski, , Protokolant specjalista Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2017 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] o odmowie przyznania J. S. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016r., poz. 887) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miała wpływu. Organ ustalił, że wnioskodawczyni na przestrzeni 53 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy ([...] lipca 2015 r.) udokumentowała 10 lat, 5 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Wskazał, że jakkolwiek świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak nie może on pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika (por. wyrok NSA z dnia 20.12.2005r. sygn. akt I OSK 764/05). Prezes ZUS podał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych – wnioskodawczyni nie udowodniła żadnych okresów ubezpieczenia. W okresie od dnia [...] grudnia 1992 r. do [...] lipca 2015 r. tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiła przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu, z akt sprawy nie wynika, aby w wykazanej przerwie wnioskodawczyni nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u strony ustalona orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] marca 2016 r. dopiero od [...] lipca 2015 r. Natomiast istniejąca w okresie od grudnia 2006 r. do dnia [...] lipca 2015 r. częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała całkowicie możliwości wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Zatem nie istniały w ocenie organu przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Odnosząc się do twierdzenia wnioskodawczyni, że występująca przerwa w zatrudnieniu spowodowana była złym stanem zdrowia organ wskazał, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (por. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2002 r. sygn. akt II SA 2243/02). Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Organ podkreślił też, że podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi J. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wnosząc o uchylenie tej decyzji podniosła, że organ pominął jej bardzo trudną sytuację osobistą i zdrowotną. Wskazała, że od lipca 2015 r. jest leczona z powodu schizofrenii paranoidalnej. Zwróciła się o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, powołując się na dotychczasowe ustalenia. Podniósł, że skarżąca nie pracuje i nie pozostaje w ubezpieczeniu od listopada 1992 r., przestała pracować na 14 lat przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy i ponad 22 lata przed powstaniem niezdolności całkowitej. Nie stwierdzono, by przyczyną pozostawania poza ubezpieczeniem był w jakimkolwiek stopniu aż do grudnia 2006 r. stan zdrowia, z akt nie wynika też, by później skarżąca nie była w stanie podejmować żadnej pracy w ograniczonym choćby zakresie, ani też, by o taką pracę kiedykolwiek się starała. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 16 września 2016 r. (pkt 2) ustanowił skarżącej adwokata z urzędu. Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w dniu 22 lutego 2017 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji wskazując, że organ nie rozważył okoliczności związanych ze szczególną sytuacją, jaka zdarzyła się skarżącej w postaci rozwodu z mężem i nie uzyskiwaniem od niego żadnych środków utrzymania. Pełnomocnik wniósł o przyznanie wynagrodzenia z tytułu dzielonej z urzędu pomocy prawnej, oświadczając, że koszty tej pomocy nie zostały zapłacone ani w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została należycie uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Jak wskazano w wyroku z dnia 15 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 2176/13 za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. W sprawie jest bezsporne, że skarżąca od dnia [...] lipca 2015 r. jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, co zostało stwierdzone w orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] marca 2016 r. Spełniony zatem został warunek niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy. Nie jest sporne także to, że wcześniej, tj. od grudnia 2006 r. do [...] lipca 2015 r. skarżąca była osobą częściowo niezdolną do pracy, co jak trafnie stwierdził Prezes ZUS nie stanowiło o niemożności wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Z akt sprawy nie wynika, aby w okresie częściowej niezdolności do pracy skarżąca podejmowała działania w celu uzyskania zatrudnienia i podlegania ubezpieczeniu. Wnioskodawczyni nie powołała też żadnych okoliczności, które pozwalałyby przyjąć, że w okresie, gdy była zdolna do pracy, pracy tej poszukiwała, lecz odmawiano jej zatrudnienia. Wprawdzie świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, jednakże nie budzi wątpliwości, że ustawodawca przewidział możliwość jego przyznania osobom, które na przestrzeni całego życia wykazywały aktywność zawodową, a jedynie na skutek okoliczności niemożliwych do przezwyciężenia nie były w stanie wypracować świadczenia w trybie zwykłym (por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 764/05, orzeczenia.nsa.gov.pl). Z akt sprawy wynika, że skarżąca nie tylko bezpośrednio przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy ([...] lipca 2015 r.), ale także przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy (grudzień 2006 r.) nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności związanej z opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Stan taki trwał nieprzerwanie od [...] grudnia 1992 r. do dnia [...] lipca 2015 r., czyli powstania całkowitej niezdolności do pracy. Skarżąca nie podejmowała zatem zatrudnienia przez 14 lat przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy i przez 22 lata przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. W dziesięcioleciu poprzedzającym datę powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżąca nie wykazała zatem żadnych okresów podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Na przestrzeni 53 lat życia na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżąca udokumentowała łącznie jedynie 10 lat, 5 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych. Choć okoliczność długości stażu pracy nie przesądza o możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku, to niewątpliwie wskazuje, że wnioskodawczyni nie była aktywna zawodowo, albowiem nie podejmowała pracy ani innej działalności objętej ubezpieczeniem także przez 14 lat przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy. Prezes ZUS nie kwestionował w toku postępowania ani tego, że obecnie skarżąca nie ma ze względu na stan zdrowia możliwości podjęcia zatrudnienia, ani trudnej sytuacji materialnej strony. Jednakże, gdy mowa o szczególnych okolicznościach na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie chodzi o szczególną sytuację wnioskodawcy, w jakiej znalazł się on obecnie, gdy w istocie nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia i wypracowania świadczenia w trybie zwykłym. W powołanym przepisie ustawodawca nakazuje Prezesowi ZUS ustalić, czy niespełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczeń nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności, których nie można było przezwyciężyć (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00). Zatem, skoro z akt sprawy nie wynika, aby w okresie od [...] grudnia 1992 r. do choćby daty powstania częściowej niezdolności do pracy (czyli przez 14 lat) istniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiły zatrudnienie i podleganie ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, prawidłowo Prezes ZUS stwierdził, że nie została spełniona jedna z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Zaznaczyć przy tym należy, że subiektywne przekonanie wnioskodawczyni o stanie zdrowia uniemożliwiającym pracę we wskazanym okresie nie stanowi podstawy przyjęcia, iż to stan zdrowia stanowił przyczynę niepodlegania wówczas ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Prezes ZUS związany jest bowiem w tym zakresie orzeczeniem lekarza orzecznika, komisji lekarskiej ZUS (v. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2002 r. sygn. akt II SA 2243/02). Także okoliczności dotyczące sytuacji osobistej, związane z rozwodem i podniesioną przez pełnomocnika skarżącej na rozprawie kwestią nieuzyskiwania przez skarżącą środków utrzymania, nie stanowią - biorąc pod uwagę długość okresu niepodejmowania zatrudnienia - okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podkreślenia wymaga, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, nsa.orzeczenia.gov.pl). Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Okoliczności takie, jak prawidłowo stwierdził Prezes ZUS, nie zaszły w niniejszej sprawie. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w wyroku.