II SA/Wa 1554/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska (spraw.), Danuta Kania, Iwona Dąbrowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 grudnia 2014 r. sprawy ze skargi A. B. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 października 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 946/09 zmienia zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 października 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 946/09 w ten sposób, że: 1. uchyla zaskarżoną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stycznia 2009 r.; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. A. B. wniosła skargę na podstawie art. 270 i 272 § 1 i 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 946/09 oraz o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi wskazała, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawomocnym wyrokiem z dnia 29 października 2009 r. oddalił jej skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższy wyrok został wydany m.in. w oparciu o przepis art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt SK 61/13 został jednak uznany za niezgodny z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w zakresie w jakim uprawnienie małżonki rozwiedzionej do uzyskania renty rodzinnej uzależnia od wymogu posiadania w dniu śmierci męża prawa do alimentów z jego strony, ustalonych wyłącznie wyrokiem lub ugodą sądową. Skarżąca zaznaczyła, że powyższy przepis ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kręgu osób, którym może zostać przyznane świadczenie w szczególnym trybie, określonym w art. 83 ustawy o FUS. Zgodnie bowiem z art. 83 ww. ustawy ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Członków rodziny uprawnionych do renty rodzinnej wymienia art. 67 ust. 1 ustawy o FUS, z zastrzeżeniem, iż osoby te muszą spełniać warunki określone w art. 68-71 ustawy. Tak więc, aby ustalić, czy małżonek rozwiedziony jest pozostałym po ubezpieczonym członkiem rodziny należy odwołać się do warunku określonego w art. 70 ust. 3 ustawy o FUS. Zgodnie z kolei z kierunkiem wykładni tego przepisu wyznaczonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, do renty rodzinnej ma prawo małżonka rozwiedziona, która oprócz spełniania warunków określonych w ust. 1 lub 2 miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony, bez względu na fakt, czy alimenty były ustalone wyrokiem lub ugodą sądową, czy też były ustalone, na mocy porozumienia między małżonkami, bez angażowania wymiaru sprawiedliwości. Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, skarżąca wskazała, iż po rozwiązaniu małżeństwa, z uwagi na fakt, że znajdowała się w niedostatku, otrzymywała od byłego męża środki utrzymania w zakresie odpowiadającym jej potrzebom, które pochodziły z emerytury byłego męża. Środki te były przekazywane na mocy porozumienia pomiędzy byłymi małżonkami. Tak więc skarżąca miała ustalone prawo do alimentów od męża, z tym że ustalone wzajemnym porozumieniem, a nie wyrokiem lub ugodą sądową. Ponadto, w chwili śmierci męża miała 64 lata, tak więc spełniała wszystkie warunki określone w art. 70 ust. 3 ustawy o FUS pozwalające uznać ją za członka rodziny pozostałego po ubezpieczonym Z. B. w rozumieniu art. 67 ust. 1 i art. 80 ust. 1 ustawy o FUS. Przepis art. 70 ust. 3 w brzmieniu sprzed dnia wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, uniemożliwiał natomiast przyznanie skarżącej renty rodzinnej po byłym mężu Z. B. i uznanie jej za pozostałego po nim członka rodziny w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o FUS. Z uwagi zatem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego przedmiotowe postępowanie sądowoadministracyjne powinno zostać wznowione, ponieważ przepis prawa materialnego uznany za niezgodny z konstytucją miał wpływ na wynik sprawy. Skarżąca zaznaczyła jednocześnie, iż powołany w niniejszej skardze wyrok Trybunału Konstytucyjnego wszedł w życie w dniu ogłoszenia, tj. w dniu 26 maja 2014 r. (sentencja została ogłoszona w dniu 26 maja 2014 r. w Dz. U. poz. 683). Tak więc wniesienie skargi w dniu 26 sierpnia 2014 r. nastąpiło z zachowaniem terminu, o którym mowa w art. 272 § 2 P.p.s.a. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie wskazując, iż przywołane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego ma w pierwszej kolejności zastosowanie do przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, odnoszących się do uprawnień do renty rodzinnej dla wdowy w trybie ustawowym. Jeśli zatem skarżąca, spełnia warunki do uzyskania renty rodzinnej, ponieważ alimenty na jej rzecz były świadczone dobrowolnie przez jej byłego męża, to winna wystąpić o takie świadczenie w trybie zwykłym do właściwego organu rentowego. Jeśli natomiast skarżąca nie spełniałaby warunków do uzyskania takiego świadczenia w trybie ustawowym, to wykluczony jest także tryb wyjątkowy, ponieważ przepisy ubezpieczeniowe nie znają pojęcia osoby "alimentowanej w drodze wyjątku". W ocenie organu, właściwą drogą do ewentualnej realizacji postanowień wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie odnoszącej się do skarżącej jest zatem wystąpienie o świadczenie do właściwego organu rentowego i ustalanie swych uprawnień do renty w trybie zwykłym, a w razie odmowy przez organ zmiany swego stanowiska, także na drodze sądowej, z powołaniem na cytowany wyrok. Nie jest nią natomiast próba uzyskania świadczenia w trybie wyjątku z art. 83 ustawy emerytalnej, na podstawie przepisów o wznowieniu postępowania, zakończonego prawomocnym wyrokiem. Kompetencje Prezesa ZUS nie sięgają bowiem ani możliwości zmieniania dowolnie prawomocnych decyzji wydanych przez uprawnione organy rentowe, ani też przyznawania świadczeń ustawowych w trybie wyjątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Wznowienie postępowania - umożliwiając podważenie prawomocnych orzeczeń - jest instytucją wyjątkową i jako takie może zostać skutecznie uruchomione wyłącznie na zasadach ściśle określonych prawem. Stosownie do treści art. 280 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej P.p.s.a.) Sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. W braku jednego z tych wymagań sąd wniosek odrzuci, w przeciwnym razie wyznaczy rozprawę. Także na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i odrzuca wniosek, jeżeli brak jest ustawowej podstawy wznowienia albo termin do wniesienia skargi nie został zachowany (art. 281 P.p.s.a.). Jedną z ustawowych podstaw wznowienia wskazuje art. 272 § 1 powołanej ustawy. Stanowi on, że można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. W takiej sytuacji skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (art. 272 § 2 zdanie pierwsze P.p.s.a.). A. B. wnosząc skargę o wznowienie postępowania wskazała na podstawę określoną w art. 272 § 1 P.p.s.a., tj. powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt SK 61/13, w którym Trybunał orzekł, że art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1440, 1717 i 1734) w zakresie, w jakim uprawnienie małżonki rozwiedzionej do uzyskania renty rodzinnej uzależnia od wymogu posiadania w dniu śmierci męża prawa do alimentów z jego strony, ustalonych wyłącznie wyrokiem lub ugodą sądową, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Kluczowym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest wyjaśnienie użytego w art. 272 § 1 P.p.s.a. wyrażenia "na podstawie którego zostało wydane orzeczenie". Kwestię tę wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale, podjętej w składzie 7 sędziów NSA z dnia 28 czerwca 2010 r., II GPS 1/10 stwierdzając, że: "Przepis art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stanowi podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w każdym przypadku, gdy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą obejmuje akt normatywny, jaki stosował lub powinien zastosować sąd administracyjny lub organ administracji publicznej w danej sprawie". W uzasadnieniu tej uchwały NSA podkreślił, iż "niedopuszczalne jest ograniczanie zasady "wzruszalności" aktów stosowania prawa, wynikającej z art. 190 ust. 4 Konstytucji, poprzez regulacje wprowadzone w ustawach zwykłych, czy to wprost, czy też na skutek ich wykładni. Nie można więc z użytego w art. 272 § 1 P.p.s.a. wyrażenia "(...) na podstawie którego zostało wydane orzeczenie" wywodzić, że przepis Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wprowadza ograniczenia art. 190 ust. 4 Konstytucji, zawężając podmiotowe konstytucyjne prawo uprawnionego do przypadków, w których orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego dotyczy przepisów P.p.s.a., czy też przepisów kształtujących działalność orzeczniczą sądów administracyjnych". Sąd badając dopuszczalność wznowienia postępowania w niniejszej sprawie stwierdził, że skarga o wznowienie postępowania została wniesiona z zachowaniem terminu określonego w art. 272 § 2 zdanie pierwsze P.p.s.a. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt SK 61/13, został ogłoszony w dniu 26 maja 2014 r. w Dzienniku Ustaw i z tym też dniem wszedł w życie. Skarga o wznowienie postępowania została natomiast skierowana do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 26 sierpnia 2014 r., a zatem w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W realiach rozpoznanej sprawy, w świetle ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzić należy także, że skarga o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego zawiera usprawiedliwione podstawy, a tym samym zaszły postawy do jej uwzględnienia. Wymaga jednocześnie wyjaśnienia, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisu z Konstytucją ma co do zasady skutek wsteczny (ex tunc), co oznacza, że przepis jest niekonstytucyjny od chwili jego wejścia w życie. (por. wyrok NSA z dnia 16 lutego 2010 r., sygn. akt I FSK 2075/08, LEX nr 593807). Wskazana zasada zakazu stosowania niekonstytucyjnego aktu normatywnego podlega ograniczeniom jedynie w sytuacji, gdy Trybunał odracza w czasie utratę mocy obowiązującej tego aktu, oraz przypadku, w którym w sentencji swojego wyroku Trybunał wyraźnie wykluczy jego wsteczne oddziaływanie. Z sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r. sygn. SK 61/13 wynika, że Trybunał stwierdził wprost niekonstytucyjność art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim uprawnienie małżonki rozwiedzionej do uzyskania renty rodzinnej uzależnia od wymogu posiadania w dniu śmierci męża prawa do alimentów z jego strony, ustalonych wyłącznie wyrokiem lub ugodą sądową. Należy też zwrócić uwagę, że wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, gdyż Trybunał nie stwierdził niekonstytucyjności całej normy prawnej art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lecz wyłącznie o jej niekonstytucyjności w zakresie określonym w wyroku Trybunału. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu z dnia [...] stycznia 2009 r., odmawiająca przyznania A. B. świadczenia (renty rodzinnej) w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wydane zostały także w oparciu o art. 70 ust. 3 ww. ustawy w zakresie w jakim Trybunał stwierdził jego niekonstytucyjność. W uzasadnieniu tych decyzji organ powołując się na przepis art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wskazał bowiem, iż małżeństwo A. B. z Z. B. zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] lutego 1983 r. Do dnia śmieci byłego męża A. B. nie miała ustalonego prawa do alimentów wyrokiem lub ugodą sadową. W związku z powyższym w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie jest członkiem rodziny pozostałym po zmarłym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt: II SA/Wa 946/09, oceniając legalność ww. decyzji oddalił skargę. Taka sytuacja zobowiązuje Sąd w ramach wznowionego postępowania do przywrócenia stanu konstytucyjności ww. orzeczenia. Sąd nie mógł w tej sytuacji podzielić stanowiska organu wyrażonego w odpowiedzi na skargę, że właściwą drogą do realizacji postanowień wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie odnoszącej się do skarżącej jest wystąpienie przez nią o świadczenie do właściwego organu rentowego i ustalanie swych uprawnień do renty w trybie zwykłym Zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji orzeczenie Trybunału o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonym w przepisach o właściwości dla danego postępowania. Pojęcie "wznowienia postępowania", o którym mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ma szersze znaczenie niż pojęcie "wznowienia" w sensie technicznym, przewidziane w odpowiednich procedurach regulowanych w ustawach i obejmuje wszelkie instrumenty proceduralne stojące do dyspozycji stron i sądów, wykorzystanie których umożliwia przywrócenie stanu konstytucyjności orzeczeń (por. postanowienie TK z dnia 14 kwietnia 2004 r., sygn. SK 32/01, OTK-A 2004/4/35). Takim instrumentem proceduralnym, o którym mowa wyżej jest uchylenie decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a., zgodnie z którym sąd administracyjny uchyla decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Niekonstytucyjność przepisu będącego podstawą prawną decyzji jest takim naruszeniem prawa (art. 145a § 1 K.p.a.). Z uwagi zatem na fakt, iż powołanym wyrokiem z dnia 13 maja 2014 r. sygn. akt SK 61/13 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie w jakim stanowił on podstawę materialnoprawną wydania zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2009 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] stycznia 2009 r. Sąd uznał, iż w zaistniałym stanie faktycznym wystąpiła przesłanka, o której mowa w art. 145a § 1 K.p.a., stanowiąca podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 282 § 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b oraz art.152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, orzekł jak w sentencji wyroku.