II SA/Wa 1586/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Adam Lipiński, Iwona Maciejuk (spr.), , Protokolant spec. Monika Gieroń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2017 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2016 r. [...] po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] o odmowie przyznania E. J. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu T. J. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność da pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej (por. wyrok WSA z 29.05.2007 r., sygn. akt II SA/Wa 460/07). Organ stwierdził, że w odniesieniu do męża wnioskodawczyni nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Niespełnienie przez męża wnioskodawczyni powyższego warunku powoduje, że wnioskodawczyni nie może skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok NSA z dnia 11.09.2001 r., sygn. akt II SA 1717/01). Prezes ZUS wskazał, że w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci męża wnioskodawczyni, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 9 miesięcy i 16 dni tych okresów. W okresach od [...].04.1996 r. do [...].05.2000 r., od [...].09.2001 r. do [...].10.2004 r. i od [...].12.2004 r. do [...].02.2007 r. mąż wnioskodawczyni nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec męża w wyżej wymienionych okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...].06.2013 r. ustaliła, że mąż wnioskodawczyni był trwale częściowo niezdolny do pracy od [...].06.2006 r. Orzeczona częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała całkowicie mężowi strony wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Organ wskazał, że wraz z wnioskiem strona nie przedstawiła żadnych dowodów, które potwierdzałyby podnoszone okoliczności, tj. zły stan zdrowia męża i nadzwyczajne zdarzenia uniemożliwiające wykonywanie pracy. Organ wskazał nadto, że komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...].04.2016 r. stwierdziła, iż wnioskodawczyni nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Prezes ZUS stwierdził, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ nie wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek określonych w art. 83 ww. ustawy. Nie została orzeczona bowiem wobec wnioskodawczyni całkowita niezdolność do pracy oraz nie osiągnęła ona wieku emerytalnego. Nie spełnia Pani zatem wymaganego w powołanym wyżej art. 83 ustawy warunku wieku uniemożliwiającego podjęcie zatrudnienia oraz nie jest uznana za całkowicie niezdolną do pracy, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w trybie wyjątku. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2016 r. [...] stała się przedmiotem skargi E. J. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca zarzuciła: 1) naruszenie przepisów postępowania, które wywarło istotny wpływ na wynik sprawy - art. 6. art. 7. art. 9, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 86, art. 136, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 tej ustawy, poprzez: działanie z pominięciem przepisów prawa (art. 6 k.p.a.) - nieuwzględnienie tak przepisów postępowania administracyjnego, jak i materialnego prawa administracyjnego wskutek czego sprawa skarżącej została rozstrzygnięta wadliwie; działanie z naruszeniem zasady praworządności oraz niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz z pominięciem słusznego interesu skarżącej (art. 7 k.p.a.); nieudzielanie skarżącej należytej i wyczerpującej informacji o okolicznościach faktycznych i prawnych istotnych w sprawie oraz brak czuwania nad tym. aby skarżąca nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa i zaniechanie udzielania niezbędnych informacji i wskazówek skarżącej, w tym o prawie składania wniosków dowodowych z zeznań świadków i przesłuchania skarżącej na okoliczność przyczyn przerw w okresach składkowych i nieskładkowych zmarłego męża skarżącej (art. 9 k.p.a.); niedopuszczenia wszystkich dowodów, które mogły się przyczynić do wyjaśnienia sprawy, tj. zeznań świadków i przesłuchania skarżącej na okoliczności sytuacji osobistej i majątkowej skarżącej oraz przyczyn przerw w zatrudnieniu męża skarżącej (art. 75 § 1 k.p.a.); zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.); dokonanie oceny, czy dana okoliczność została udowodniona (spełnienie przesłanek przez skarżącą do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku) na podstawie części zebranego materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.); zaniechanie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania skarżącej, mimo że pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (przyczyny przerw w zatrudnieniu męża skarżącej) (art. 86 k.p.a.); nieprzeprowadzenie dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie (na okoliczność przyczyn przerw w okresach składkowych i nieskładkowych męża skarżącej), mimo że zgromadzony materiał dowodowy tego wymaga (art. 136 k.p.a.); wydanie decyzji o utrzymaniu w mocy decyzji z dnia [...] maja 2016 r., mimo że zgromadzony materiał dowodowy nie dawał ku temu uzasadnionych podstaw (decyzja co najmniej przedwczesna z powodu braku wyczerpującego wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla podjęcia rozstrzygnięcia) (art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.); 2) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię zwrotu "którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania" polegającą na przyjęciu, że: orzeczona częściowa niezdolność do pracy wyklucza zajście szczególnych okoliczności, o których mowa w tym przepisie; wiek, o którym mowa w analizowanym przepisie, oznacza wyłącznie wiek emerytalny, zaś wiek przedemerytalny nigdy nie stanowi okoliczności uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania wywołanego wniesieniem skargi, ewentualnie o nieobciążanie skarżącej kosztami tego postępowania. W obszernym uzasadnieniu skarżąca przedstawiła poglądy prezentowane w orzecznictwie sądowym dotyczące stosowania przepisów prawa powołanych w zarzutach skargi. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Organ wskazał, że po stronie zmarłego męża skarżącej nie wykazano zaistnienia okoliczności szczególnych, uzasadniających brak ubezpieczenia w latach 1996-2000, 2001-2004, 2004-2007 i pozostawanie poza ubezpieczeniem przez okres niemal 8,5 roku na 10-lecie oceniane do uprawnień. Ponadto sama skarżąca orzeczeniem komisji lekarskiej z dnia [...] kwietnia 2016 r. uznana została za zdolną do pracy, liczy zaś obecnie 53 lata, nie jest też zatem niezdolna do pracy ze względu na wiek. W tej sytuacji nie ma podstaw, by rozważać przyznanie dla niej świadczenia, kierowanego wyłącznie do osób całkowicie niezdolnych do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. W ocenie Sądu postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest prawidłowe. Zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja Prezesa ZUS nie naruszają zatem prawa, w tym powołanych w skardze przepisów art. 6. art. 7. art. 9, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 86, art. 136, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., jak również art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748), który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji. Organ wziął pod uwagę wszystkie okoliczności mające w niniejszej sprawie znaczenie, rozważył je wszechstronnie i dokonał prawidłowej oceny na gruncie art. 80 k.p.a., co znalazło wyraz w uzasadnieniu decyzji, spełniającym wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Prawo do renty rodzinnej w drodze wyjątku jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok NSA z dnia 11.09.2001 r., sygn. akt II SA 1717/01). Zasadnie zatem Prezes ZUS w pierwszej kolejności dokonał ustaleń spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy w odniesieniu do męża skarżącej, a następnie samej skarżącej. Trafnie też Prezes ZUS stwierdził, że do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa w powołanym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Wobec tego, że skarżąca legitymuje się orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] kwietnia 2016 r. stwierdzającym, że nie jest całkowicie niezdolna do pracy, wskazania wymaga, iż już ta tylko okoliczność w powiązaniu z wiekiem skarżącej (53 lata) powoduje, że Prezes ZUS nie miał podstaw do przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu. Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te bezwzględnie powinny dotyczyć osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i dotyczą one dwóch sytuacji. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżąca legitymuje się bowiem orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS stwierdzającym, że nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Skarżąca (53 lata) nie osiągnęła również ustawowego wieku emerytalnego. Wobec braku spełnienia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, Prezes ZUS – wobec kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – nie miał podstaw do przyznania wnioskodawczyni renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu (v. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1712/15, orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazania wymaga, że na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy musi być orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS (komisję lekarską ZUS). Nie wywołuje zatem skutków prawnych na gruncie powołanego przepisu ewentualne twierdzenie, że strona nie jest zdolna do podjęcia pracy (v. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2002 r. sygn. akt II SA 2243/02, Lex nr 14231). Organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (v. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). W tej sprawie zatem, orzeczenie komisji lekarskiej ZUS było dla organu wiążące. Organ prawidłowo badał także w tej sprawie w pierwszej kolejności spełnienie przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w odniesieniu do męża skarżącej. Zasadnie stwierdził, że nie zostały one spełnione łącznie. Wprawdzie staż ubezpieczeniowy męża skarżącej wynosił łącznie 23 lata, 2 miesiące i 12 dni, jednakże w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci męża wnioskodawczyni, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano jedynie 1 rok, 9 miesięcy i 16 dni tych okresów. W okresach od [...].04.1996 r. do [...].05.2000 r., od [...].09.2001 r. do [...].10.2004 r. i od [...].12.2004 r. do [...].02.2007 r. mąż wnioskodawczyni nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W sprawie nie wykazano, aby niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Wbrew zarzutom skargi nie było przeszkód w toku postępowania, aby wnioskodawczyni przedłożyła na piśmie dowody wskazujące na to, że nastąpiło zdarzenie, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczało, utrudniało czy wręcz udaremniało możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Dla ustalenia okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 nie było konieczne przesłuchanie strony. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem (chodzi tu o okres dziesięciolecia przypadającego przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy), bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie przesłanki szczególnych okoliczności, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. o sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44). Niezależnie od powyższego, Sąd wskazuje, że zasadniczą przyczyną braku podstaw do przyznania przez Prezesa ZUS renty rodzinnej w drodze wyjątku była w tej sprawie wskazana już wyżej okoliczność niespełnienia przez samą wnioskodawczynię przesłanki braku możności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w wyroku.