II SA/Wa 1663/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska- Krupa, Protokolant starszy referent Agnieszka Fidor po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 września 2021 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z [...] listopada 2020 r., nr [...]; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz M. M. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) zł., tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. M. M. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję [...] lutego 2021 r. (nr [...]), którą Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z [...] listopada 2020 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że w piśmie z [...] marca 2020 r. M. M. (ur. [...] stycznia 1976 r.) zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. We wniosku podała, że jest całkowicie niezdolna do pracy co najmniej od [...] kwietnia 2002 r. Wyjaśniła, że w 1999 r. po raz pierwszy była konsultowana [...] i wówczas rozpoznano u niej [...] z n [...]. Od 2005 r. jest nieprzerwanie leczona [...], a od 2008 r. dwudziestokrotnie była hospitalizowana z powodu [...]. M. M. stwierdziła, że orzeczenia komisji lekarskiej ZUS wskazują na późniejsze daty powstania jej niezdolności do pracy tylko i wyłącznie z uwagi na brak dokumentacji dotyczącej jej stanu zdrowia. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że komisja lekarska ZUS w orzeczeniu z [...] czerwca 2018 r., ustaliła, że od [...] lutego 2005 r. do [...] grudnia 2018 r. była częściowo niezdolna do pracy, natomiast w orzeczeniu z [...] maja 2018 r. stwierdziła, że skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy od [...] grudnia 2018 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] listopada 2020 r. wydaną na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a po rozpoznaniu wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z [...] lutego 2021 r., utrzymał w mocy decyzję z [...] listopada 2020 r. Organ podał, że z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że świadczenie w trybie wyjątku może być przyznane, 1) jeżeli wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do przyznania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ dodał, że istotne jest ustalenie, z jakich powodów wnioskodawca nie spełnił warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Organ podał, że nie ma podstaw do przyjęcia, że M. M. nie spełniła ustawowych warunków uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym wskutek szczególnych okoliczności. Prezes ZUS wyjaśnił, że skarżąca, na przestrzeni 44 lat życia, udokumentowała jedynie 4 lata, 1 miesiąc i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. M. M. po raz pierwszy została objęta ubezpieczeniem społecznym z tytułu zatrudnienia w dniu [...] listopada 1997 r. (w wieku 21 lat), od 2002 r. nie pozostawała w ubezpieczeniu, całkowita niezdolność do pracy została u niej ustalona dopiero od [...] grudnia 2018 r. Organ dodał, że częściowa niezdolność do pracy (orzeczona u skarżącej w latach 2005-2018) jedynie utrudnia (a nie uniemożliwia) wykonywanie zatrudnienia. W konsekwencji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że przyczyną braku uprawnień skarżącej do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie był jej stan zdrowia. M. M. nie wykazała także innych okoliczności, które mogłyby stanowić obiektywne, niezależne od niej przeszkody w zatrudnieniu. Odnosząc się do zapatrywania skarżącej, że od wczesnych lat młodzieńczych cierpi na chorobę [...] oraz że choroba uniemożliwiła jej podjęcie zatrudnienia jeszcze przed 2005 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS (art. 14 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), a organ jest tym orzeczeniem związany. Organ wyjaśnił, że główny lekarz orzecznik ZUS po zapoznaniu się z dokumentacją medyczną skarżącej w opinii z [...] lutego 2021 r. stwierdził, że nie ma podstaw do kwestionowania wydanych orzeczeń dotyczących jej niezdolności do pracy. M. M. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa ZUS zarzuciła, że została ona wydana z naruszeniem art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz art. 7 , art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. i wniosła o jej uchylenie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Skarżąca nie zgodziła się z organem, że w jej przypadku nie zachodzą szczególne okoliczności, uniemożliwiające jej kontynuowanie zatrudnienia i podniosła, że Prezes ZUS nie ustalił "w sposób przekonujący" wszystkich istotnych okoliczności sprawy i w konsekwencji błędnie uznał, że nie wystąpiły szczególne okoliczności, uniemożliwiające jej podjęcie zatrudnienia. M. M. podała, że od wczesnych lat młodzieńczych cierpi na chorobę [...] ([...]), która wyeliminowała ją nie tyko z rynku pracy, ale również ze społeczeństwa. Ta choroba rozwija się bardzo często przez bardzo długi czas i przejawia się unikaniem relacji z ludźmi, obojętnością na otoczenie. Podejmowała próby zatrudnienia (w sklepie, jako opiekunka do dziecka), niemniej stan zdrowia uniemożliwił jej wykonywanie pracy. M. M. podniosła, że decyzja dotycząca przyznania (odmowy przyznania) świadczenia w drodze wyjątku ma charakter uznaniowy, a nie dowolny i wymaga dostatecznego uzasadnienia. W skardze do Sądu skarżąca zawarła wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów przesłuchania w charakterze świadków dwóch wskazanych z imienia i nazwiska osób, na okoliczność jej stanu zdrowia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Na wstępie należy przypomnieć, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach uzależnia przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od łącznego spełnienia następujących przesłanek: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Należy dodać, że decyzja w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku ma charakter uznaniowy. Organ rozstrzygający tego rodzaju sprawę samodzielnie ocenia przy tym, czy strona nie nabyła prawa do świadczeń na zasadach ogólnych na skutek wystąpienia szczególnych okoliczności, uzasadniających zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Uznaniowy charakter decyzji nie zwalnia jednak organu od wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego i rozważenia go w postaci jednoznacznych ustaleń stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Pojęcie szczególnych okoliczności nie zostało na gruncie tej ustawy zdefiniowane. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że jest to klauzula generalna, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny, powinno jednak odnosić się zdarzeń, które w rozumieniu ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (por. np. wyroki NSA z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. akt I OSK 733/08 i z 18 stycznia 2018 r., sygn. akt I OSK 1844/17, wyrok WSA w Warszawie z 5 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1438/20). W zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że nie ma podstaw do przyjęcia, że M. M. nie spełniła warunków (przesłanek) do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy na skutek zdarzeń o charakterze szczególnym, od niej niezależnych. W szczególności stwierdził, że przyczyną braku uprawnień skarżącej do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie był jej stan zdrowia. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z powyższym stanowiskiem nie można się zgodzić. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydając zaskarżoną decyzję o odmowie przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie uwzględnił faktu, że cierpi ona na schorzenia umysłowe, tj. [...] i te problemy zdrowotne mogły stanowić dla niej przeszkodę w podejmowaniu racjonalnych decyzji co do swego zatrudnienia, jak również być barierą dla jej potencjalnych pracodawców ze względu na ewentualne zachowania wynikające z choroby. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podziela stanowisko zaprezentowane m. in. w wyrokach NSA z 5 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 167/11, z 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15, z 5 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1088/16, wyroki WSA w Warszawie z 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13 i z 5 marca 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 1438/20, wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia dostępne w CBOSA na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl.), zgodnie z którym szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową. Należy przypomnieć, że M. M. w piśmie inicjującym postępowanie, a następnie we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podała, że od wczesnych lat młodzieńczych cierpi na chorobę [...]. W marcu 1999 r. (kiedy jeszcze pracowała) po raz pierwszy zgłosiła do lekarza [...] z objawami lęku, kołatania serca, ucisku w klatce piersiowej i zaburzeniami snu. Jej stan zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu w czerwcu 2001 r., po ustaniu zatrudnienia. Mimo podejmowanych starań, z uwagi na stan zdrowia, nie była w stanie pracować. Choroba uniemożliwiała jej więc podjęcie zatrudnienia, jeszcze przed 2005 r. (kiedy po raz pierwszy była hospitalizowana), co świadczy o tym, że już wtedy, na długo przed stwierdzeniem jej całkowitej niezdolności do pracy, choroba dawała widoczne efekty. W ocenie Sądu wspomniane problemy zdrowotne, z uwagi na rodzaj schorzenia, mogły stanowić dla skarżącej przeszkodę w podjęciu zatrudnienia i pozostawaniu w ubezpieczeniu jeszcze na długo przed 2015 r. (dniem hospitalizacji). Zdiagnozowane u niej schorzenie umysłowe potencjalnie stawia ją w znacznie gorszej sytuacji w porównaniu z innymi osobami poszukującymi zatrudnienia. Wskazuje na to m. in. znajdująca się w aktach sprawy opinia uzupełniająca biegłego psychiatry z [...] lipca 2019 r., z której wynika, że fakt, że [...] rozpoznano u skarżącej dopiero w grudniu 2008 r. świadczy wyłącznie o trudnościach diagnostycznych oraz że w latach wcześniejszych objawy procesu [...] musiały narastać, mimo braku widocznych objawów choroby. Stąd też nie można przyjąć niejako automatycznie, jak to uczynił organ, że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w okresie po ustaniu zatrudnienia (w 2002 r.) oznaczał, że nie zaistniały żadne przeszkody w podjęciu aktywności zawodowej przez skarżącą. W ocenie Sądu, nie można było rozpatrywać sytuacji M. M. na rynku pracy z pominięciem jej stanu zdrowia i należało rozważyć, w jakim stopniu choroba skarżącej mogła pogorszyć jej sytuację na rynku pracy oraz ograniczyć zdolność do racjonalnego pokierowania swoim postępowaniem w trakcie poszukiwania zatrudnienia. Jak bowiem wcześniej wspomniano, kategoria szczególnych okoliczności znajduje zastosowanie do zdarzeń, które ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia. Brak rozważenia kwestii dotyczącej stanu zdrowia strony w odniesieniu do jej możliwości znalezienia zatrudnienia uzasadnia stwierdzenie naruszenia przez organ art. 7, 77 § 1, 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. W odniesieniu do wniosków dowodowych zawartych w skardze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyjaśnia skarżącej, że art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) stanowi, że sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Sąd nie mógł zatem przesłuchać wskazywanych świadków, gdyż taki środek dowodowy nie jest dopuszczalny w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona przez M. M. decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] lutego 2021 r. oraz poprzedzająca ją decyzja z [...] listopada 2020 r. o odmowie przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, naruszają prawo i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 powołanej ustawy procesowej podlegają uchyleniu przez Sąd. O zwrocie kosztów postępowania sądowego, jak w punkcie 2 wyroku, Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 tej ustawy. Do kosztów tych Sąd zaliczył wynagrodzenie adwokata reprezentującego skarżącą w wysokości 480 zł.