II SA/Wa 1673/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (sprawozdawca), Sędziowie WSA Joanna Kube, Stanisław Marek Pietras, Protokolant spec. Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi E. H. – przedstawicielki ustawowej małoletniej K. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezes ZUS, organ) decyzją nr [...] z dnia [...] lipca 2012 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego - t.j. Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm. (dalej k.p.a.), po rozpoznaniu wniosku E. H. (dalej skarżąca) o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję nr [...] z dnia [...] maja 2012 r. odmawiającą małoletniej K. H. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t. j. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm. (dalej ustawa emerytalna) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: – jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wskazał, iż ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Powołując się na utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych, Prezes ZUS zaakcentował, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Dlatego w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny po osobie zmarłej. Odnosząc powyższy przepis do stanu faktycznego sprawy organ zaznaczył, iż orzeczeniem z dnia [...] listopada 2011 r. lekarz orzecznik ZUS uznał M. H. - ojca małoletniej K. H. za trwale całkowicie niezdolnego do pracy od [...] października 2011 r., tj. na dzień śmierci. Natomiast nie stwierdzono istnienia długotrwałej niezdolności do pracy przed dniem [...] lutego 2007 r. Ojciec dziecka udokumentował 13 lat, 1 miesiąc i 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a na przestrzeni 10 lat przed zgonem – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentował 2 lata, 6 miesięcy i 28 dni okresów składkowych. W okresach: od [...] lipca 2003 r. do [...] listopada 2004 r. oraz od [...] września 2005 r. do śmierci w dniu [...] października 2011 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Podniesiona przez skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przyczyna przerw w ubezpieczeniu ojca dziecka w postaci alkoholizmu nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy emerytalnej. Z akt sprawy nie wynika, aby w ww. okresach ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia z powodu choroby alkoholowej, zwłaszcza że nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. W tym kontekście organ wyjaśnił, iż samo wystąpienie schorzenia nie jest równoznaczne z niezdolnością do pracy, a początków niezdolności nie można opierać na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody pozwalające na ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Podsumowując, Prezes ZUS uznał, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że ojciec dziecka nie spełnił warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca podała, że jej mąż, który zginął w wypadku samochodowym w dniu [...] października 2011 r., pracował zawodowo i posiadał okresy składkowe przekraczające 5 lat. Przyznała również, iż mąż był uzależniony od alkoholu i z tego powodu przebywał w szpitalu. Okresami nie był w stanie pracować, a skarżąca nie mogła na niego wpłynąć, aby podjął leczenie. Powyższe okoliczności były źródłem jej trudności życiowych i finansowych. Ponadto skarżąca wskazała, iż posiadane środki nie zabezpieczają podstawowych potrzeb jej rodziny. Od śmierci męża nie radzi sobie finansowo. Wprawdzie jako osoba bezrobotna aktywnie poszukuje pracy, jednakże z uwagi na duże bezrobocie w regionie, nie ma perspektyw na znalezienie zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na szczególny charakter powyższej regulacji (pozwalającej na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie) na tle całej ustawy emerytalnej określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczonych przyszłych świadczeniobiorców. Wyjątkowość przedmiotowego świadczenia polega także na tym, że nie ma ono charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a ustawa pozostawia jego przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem granice uznaniowości wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a z drugiej strony - przepisy k.p.a. mające zastosowanie w myśl art. 124 ustawy emerytalnej. W konsekwencji Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku, jest również zobowiązany do przestrzegania zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej oraz przestrzegał wskazanych wyżej reguł postępowania. Należy zgodzić się z organem, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Nie ma natomiast zasadniczego znaczenia długość stażu ubezpieczeniowego tej osoby. Istotne są przyczyny niespełnienia przez osobę zmarłą przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w zwykłym trybie. Następnie należy ustalić, czy przyczyny te można zakwalifikować jako okoliczności szczególne w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Ustawa ta nie zawiera definicji pojęcia "szczególnych okoliczności". W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest pogląd, iż za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan, muszą zaistnieć obiektywnie i są niezależne od woli tej osoby (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 239/12, Lex nr 11 20663). Odnosząc powyższe wywody do stanu faktycznego niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające spełnienie przez ojca małoletniej K. H. warunków wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym. Za okoliczność szczególną, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej należy uznać stan zdrowia ubezpieczonego powodujący całkowitą bądź też nawet częściową niezdolność do pracy. Tymczasem z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2011 r., sporządzonego na podstawie przedstawionej dokumentacji medycznej, wynika, iż M. H. nie był długotrwale niezdolny do pracy przed dniem [...] lutego 2007 r., a jego całkowita niezdolność do pracy datuje się od dnia [...] października 2011 r., tj. od dnia jego śmierci. Podnoszona przez skarżącą choroba alkoholowa jej męża nie stanowi okoliczności szczególnej, ponieważ nie jest to niedająca się usunąć przeszkoda, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy (por. wyrok Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1525/10). Przeszkodę tę można przezwyciężyć poprzez podjęcie leczenia odwykowego. Jednak ojciec K. H. nie chciał podjąć leczenia. Dokumenty znajdujące się w aktach administracyjnych sprawy wskazują, że ojciec dziecka od dnia [...] listopada 2004 r. do dnia [...] stycznia 2006 r. prowadził działalność gospodarczą, lecz w okresie od [...] września 2005 r. do [...] stycznia 2006 r. nie opłacał z tego tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ciągu całego życia M. H. udokumentowano 13 lat, 1 miesiąc i 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych, z których 2 lata, 6 miesięcy i 28 dni przypada na ostatnie dziesięciolecie przed zgonem. Zatem ojciec dziecka nie spełniał warunków do przyznania renty w trybie zwykłym, gdyż nie posiadał udokumentowanych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych na przestrzeni ostatnich 10 lat jego życia. Nie sposób uznać, by przerwy w ubezpieczeniu M. H. w okresach: od [...] lipca 2003 r. do [...] listopada 2004 r. oraz od [...] września 2005 r. do dnia śmierci, tj. do [...] października 2011 r. spowodowane były zaistnieniem szczególnych okoliczności uniemożliwiających mu aktywność zawodową powiązaną z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. O tym, że stan zdrowia ojca dziecka nie stanowił przeszkody w zatrudnieniu świadczy fakt, że prowadził działalność gospodarczą w zakresie robót budowlanych wykończeniowych, przy czym w okresie od [...] września 2005 r. do [...] stycznia 2006 r. nie opłacał z tego tytułu składek na ubezpieczenie. W tym miejscu zaakcentować należy, iż świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może więc zostać uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 18/07, LEX nr 318189). W aktach niniejszej sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na inne zdarzenia lub stany, które mogłyby być rozpatrywane w kontekście szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Ustosunkowując się do powołanej w skardze, a niekwestionowanej przez organ, trudnej sytuacji materialnej rodziny skarżącej, wskazać należy, iż nie może ona stanowić samodzielnej przesłanki uzasadniającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, czyli świadczenia o charakterze ubezpieczeniowym, a nie socjalnym. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji wyroku.