II SA/Wa 1877/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lipca 2020 r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] maja 2020 r. o odmowie przyznania J. S. (dalej także jako "wnioskodawca" lub "skarżący") świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Wyjaśnił także, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przypomniał, ze w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Po ponownej analizie sprawy organ podkreślił, że nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabył wnioskodawca uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie zostało wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które wnioskodawca nie miał wpływu. Jak podkreślił to organ, z dokumentacji zawartej w aktach emerytalnych wynika, że na przestrzeni 61 lat życia - po uwzględnieniu w stażu pracy okresów nieskładkowych, tj. sprawowania opieki nad ojcem i bratem M. – skarżący udokumentował tylko 17 lat, 4 miesiące i 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych (okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia osoby ubezpieczonej. Organ podkreślił, że okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8.02.2002 r. sygnatura akt II SA 2235/01 dostępny w LEX nr 82805). Z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z [...].11.2018 r. wynika, że strona jest trwale całkowicie niezdolna do pracy od [...].04.2017 r. W 10-leciu przed zgłoszeniem wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie został udokumentowany 5-letni okres składkowy i nieskładkowy - skarżący udokumentował bowiem tylko 2 lata, 3 miesiące, 24 dni tych okresów (okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Wyjaśniono, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 06.11.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto w okresach od [...].08.1978 r. do [...].10.1980 r., od [...].03.1992 r. do [...].06.1993 r., od [...].09.1994 r. do [...].04.1996 r., od [...].11.1996 r. do [...].03.1998 r., od [...].11.1998 r. do [...].06.2005 r. oraz od [...].12.2005 r. do [...].07.2008 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu pracy, podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia ód określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21.10.2009 r., sygnatura II SA/Wa 714/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak podkreślił to organ, po przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała od [...].04.2017 r.), zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli strony, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Odnosząc się do tego, że we wniosku o rozpatrzenie sprawy brak wymaganych okresów składkowych strona usprawiedliwia pomocą matce w opiece nad niepełnosprawnym bratem i ojcem wyjaśniono, iż opieka nad członkami rodziny chociaż bardzo pożądana ze względów społecznych, nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jest to życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece nad członkami rodziny, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. Zwrócono też uwagę, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Z akt sprawy wynika, że dochód dwuosobowej rodziny strony wynosi 4847,52 zł (średnie wynagrodzenie z trzech miesięcy oraz emerytura żony). Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi 2423,76 zł. Dochód ten nie pozwala w ocenie organu stwierdzić, że strona pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Podkreślono, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2020 r. wynosi 1200,00 zł brutto (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.11.2012 r., sygnatura I OSK 2248112; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8.06.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1851/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http;//orzeczenia.nsa.gov.pl). Na zakończenie zauważono też, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stała się przedmiotem skargi J. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie; prawa materialnego - art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2020 r., poz. 63 t.j.) przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy należy stwierdzić brak spełnienia przesłanek do przyznania na rzecz wnioskodawcy renty w drodze wyjątku, oraz art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i sporządzenie uzasadnienia niezgodnie z wymogami z art. 107 § 3 k.p.a. W związku z powyższym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie prawa do renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyjaśnił, ze jako osoba podlegająca ubezpieczeniu w ZUS, spełnia wszystkie z przesłanek z art.83 ustawy emerytalnej. Na przestrzeni całego swojego życia wypracował więcej okresów składkowych i nieskładkowych, niż organ rentowy przyjął za udowodnione. Za niektóre okresy nie był jednak w stanie zdobyć dokumentów, ponieważ zakłady zostały polikwidowane. Np. od kwietnia 1978 do sierpnia 1979 r. pracował w Spółdzielni Kółek Rolniczych w [...] jako kierowca. Podczas pracy w 1998 r. w Zakładzie Wyrób Elementów Budowlanych [...], pracując jako kamieniarz uległ wypadkowi w pracy, gdy piła przecięła mu prawe udo do kości i przez dłuższy czas był niezdolny do pracy. Poza tym wyjaśnił, że jego choroba zaczęła się już w 2006 r., na co przedstawił dokumenty medyczne a nie w 2017 r. dowód: informacja lekarza kierującego, zaświadczenie lekarskie z 2016 r. Dodatkowo podkreślił, że przerwy w zatrudnieniu spowodowane też były faktem, że miał niepełnosprawnego brata oraz ojca i musiał pomagać matce. Był jedynym, który mógł nieść pomoc swoim rodzicom, ponieważ obie siostry nie mieszkają w [...]. Jak dalej wyjaśnił – "Do tego przymusił mnie los, a nie był to mój wybór życiowy. Niestety nie wypracowałem prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie, ale zaistniało to na skutek okoliczności szczególnych i niezależnych ode mnie. Data ustalenia mojej niezdolności do pracy na kwiecień 2017 r. nie jest właściwa, ponieważ w 2015 r., będąc w zatrudnieniu przeszedłem zawał serca, dowód: dokumentacja medyczna M. S. - mojego brata oraz C. S. mojego ojca Chcę podkreślić, iż przyczyną w moim przypadku, uniemożliwiającą spełnienie przesłanek uprawniających do nabycia świadczenia w trybie normalnym był fakt, iż w okresach przerw w zatrudnieniu nie pracowałem zawodowo nie ze swojego wyboru, musiałem szczególnie w niektórych okresach pomagać swojej rodzinie, zaś szczególnie po 2006 r. nasiliły się już moje problemy ze zdrowiem". Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art.1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz.137 z późn. zm.) Sąd Administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Podkreślenia wymaga również to, że Sąd bada poprawność wydanej decyzji odnosząc się do stanu prawnego i faktycznego istniejącego w chwili rozstrzygania sprawy przez organ. Późniejsze zmiany np. w zakresie stanu faktycznego, co do zasady mogą usprawiedliwiać próby wszczynania postępowań w trybach nadzwyczajnych lub, jak w sprawach dotyczących świadczeń w drodze wyjątku, mogą być powodem do składania nowych wniosków o przyznanie spornego świadczenia. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawcę, przez pryzmat art.83 ust.1 ustawy o Emeryturach i Rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 – tekst jedn.). W/przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są : - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, -niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, - brak niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie w chwili wydawania decyzji przez organ, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż kluczową dla rozstrzygnięcia kwestią było istnienie po stronie wnioskodawcy okoliczności faktycznych, potwierdzających istnienie ostatniej z w/w przesłanek omawianego przepisu. W ocenie tut. Sądu organ prawidłowo uznał, iż stan faktyczny sprawy nie wyczerpuje owej ostatniej z wymienionych w art.83 przedmiotowej ustawy, okoliczności. Analizując przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnienia wymaga to, iż nie zawierają one definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania". Zachodziła więc konieczność wypracowania przez judykaturę i organy administracji sposobu rozumienia tego pojęcia. Należy przychylić się do stanowiska organu (potwierdzanego od wielu lat stosownymi wyrokami Sądów administracyjnych obydwu instancji), iż metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Za uzasadnione należy bowiem uznać twierdzenie, iż najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Podkreślić przy tym wypada, iż chodzi tutaj jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Odniesienie takie jak wyżej, stanowi więc obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej. W świetle w/przedstawionych wywodów, uznać należało, iż organ właściwie przyjął, iż po stronie skarżącego nie istnieje wymagana przez ustawodawcę okoliczność braku środków utrzymania. Okolicznością niesporną w sprawie jest bowiem to, iż dochód na osobę w rodzinie skarżącego, na dzień wydawania skarżonej decyzji, przewyższał kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe powoduje więc w konsekwencji niemożliwość zastosowania wobec skarżącego dyspozycji art.83 omawianej ustawy, i przyznania renty w trybie specjalnym. Analizując skarżoną decyzję tut. Sąd pragnie podkreślić, iż omawiany przepis prawa nie przewiduje przesłanki "należytego zaspokojenia potrzeb wnioskodawcy" czy "zaspokojenia wszelkich potrzeb". Stąd więc organ zasadnie, nie odnosił się w swoim rozstrzygnięciu do rzeczywistych potrzeb wnioskodawcy i rzeczywistych kosztów jego utrzymania. Nawiązywanie do owych subiektywnych przesłanek, prowadziłoby bowiem do naruszenia zasady równego traktowania beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych. W tym miejscu należało też podkreślić, iż trudna sytuacja materialna i zdrowotna wnioskodawcy, nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie omawianego świadczenia. Nie jest ono bowiem świadczeniem o charakterze odpowiadającym zapomodze społecznej. Przedmiotowe rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, nie uniemożliwia natomiast wystąpienia w przyszłości z tożsamym wnioskiem, gdyby sytuacja materialna skarżącego uległa zmianie. Biorąc pod uwagę powyższą konkluzję, bez wpływu na rozstrzygnięcie pozostawało to, czy skarżący z usprawiedliwionych szczególnymi okolicznościami przesłanek nie wypracował świadczenia w trybie zwykłym. Nawet bowiem, gdyby istotnie okoliczność ta miała miejsce to nie zmieniałoby to tego, że w odniesieniu do strony brak jest spełnienia przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania. W świetle powyższego, uznając iż skarżona decyzja - wobec nie spełnienia przez skarżącego przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania - nie narusza prawa, a organ administracji prawidłowo ocenił stan faktyczny i dokonał prawidłowej subsumcji normy prawnej, stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art.151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r, poz. 2325 z późn. zm.).