II SA/Wa 204/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk, Sędziowie WSA Danuta Kania, Janusz Walawski (sprawozdawca), Protokolant, referent stażysta Katarzyna Skurzyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lipca 2012 r. sprawy ze skargi J. Z. - przedstawiciela ustawowego małoletnich M. i J. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku J. Z. o przyznanie jej małoletnim dzieciom M. i J. Z. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem stwierdził, iż nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przez zmarłego ojca dzieci przeszkód w podjęciu zatrudnienia. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy, J. Z. opisała ciężką sytuację materialną rodziny. Wskazała, iż przerwy w ubezpieczeniu zmarłego męża wynikały z braku wykształcenia i choroby alkoholowej. Podała, iż mąż podejmował się różnych zajęć, nie patrząc na to, czy są one legalne i czy objęty jest ubezpieczeniem. Za wykonywaną ciężką pracę fizyczną otrzymywał nieadekwatną zapłatę, którą najczęściej przeznaczał na zakup alkoholu. Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] października 2011 r. W uzasadnieniu organ podał, że na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, iż renta rodzinna nie może być przyznana, bowiem w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 10 lat, 11 miesięcy i 4 dni. W ocenianym 10-leciu zamiast wymaganych 5 lat ubezpieczenia udokumentowano jedynie 1 rok i 8 miesięcy. Nadto, w okresach od [...] września 1978 r. do [...] grudnia 1984 r., od [...] maja 1990 r. do [...] września 1993 r., od [...] marca 1994 r. do [...] maja 1995 r., od [...] września 1995 r. do [...] grudnia 1996 r., od [...] kwietnia 1997 r. do [...] sierpnia 1998 r. oraz od [...] września 1999 r. do [...] sierpnia 2009 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 23 lata J. Z. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W wykazanych przerwach wobec ojca dzieci nie była ustalona całkowita niezdolność do pracy. Organ zwrócił również uwagę, iż z pism wnioskodawczyni z dnia [...] września 2011 r. oraz [...] października 2011 r. wynika, że we wskazanych okresach zmarły ojciec dzieci podejmował zatrudnienie bez ubezpieczenia. W ocenie Prezesa ZUS nie istniały zatem przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2011 r. stała się przedmiotem skargi J. Z. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której ponowiła argumenty przedstawione we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga analizowana według tych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu, organ prawidłowo odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku stwierdzając, że w sprawie nie zachodzi, konieczna w świetle treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, przesłanka szczególnych okoliczności. Wskazać bowiem należy, że zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym i pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku długość stażu ubezpieczeniowego wnioskodawcy, aczkolwiek ważna, to jednak nie ma decydującego znaczenia. Istotne są natomiast powody braku uprawnień wnioskodawcy do świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Ustalenie zatem wymaga, czy brak uprawnień do świadczenia zwykłego został spowodowany okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. W orzecznictwie przyjmuje się, iż okolicznościami szczególnymi na potrzeby stosowania powołanego przepisu są trudne do przezwyciężenia przeszkody, zdarzenia bądź trwałe stany, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Rozumie się przez nie także wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia i związanego z nim obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 436/05, Lex nr 191799). Należy zwrócić uwagę, że w przypadku renty rodzinnej po zmarłym ubezpieczonym, szczególne okoliczności winny być odnoszone do zmarłego, gdyż renta rodzinna jest pochodną jego świadczenia. W niniejszej sprawie nie sposób uznać, by brak uprawnień ojca dziecka do świadczenia w trybie zwykłym był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Bez wątpienia za okoliczność szczególną nie można uznać podnoszonego przez skarżącą uzależnienia alkoholowego zmarłego ojca dziecka. Nie stanowi bowiem ono niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Przeszkodę tę można przezwyciężyć poprzez podjęcie skutecznego leczenia odwykowego. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika jednak, aby ojciec dzieci podejmował w tym czasie leczenie odwykowe, a tym samym wykazywał wolę i podejmował próby wyjścia z nałogu. Brak aktywności zawodowej ojca dzieci, powiązanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne, nie był też wynikiem jego całkowitej niezdolności do pracy, co znajduje potwierdzenie w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2011 r. Zmarły J. Z. został bowiem uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy dopiero od listopada 2010 r. Stan zdrowia ojca dzieci nie stanowił zatem przeszkody w zatrudnieniu, skoro – jak podaje sama skarżąca – w licznych okresach przerw w zatrudnieniu, podejmował on prace dorywcze bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Wykonywanie przez zmarłego prac dorywczych także nie może być potraktowane jako okoliczność szczególna, która uniemożliwiła mu spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten bowiem skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać więc uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 18/07, LEX nr 318189). W sprawie brak jest ponadto jakichkolwiek dowodów wskazujących na inne zdarzenia lub stany, które mogłyby być rozpatrywane w kontekście szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Odnosząc się natomiast do wskazanej przez skarżącą, a niekwestionowanej przez organ, trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej, należy stwierdzić, że nie może ona stanowić samodzielnej przesłanki uzasadniającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, czyli świadczenia o charakterze ubezpieczeniowym, a nie socjalnym. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji.