II SA/Wa 2053/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Andrzej Góraj, Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi A.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat K.K. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2011 r. A. K. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu – A. K.. Decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] Prezes ZUS odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia wskazując, iż wnioskodawca został uznany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2011 r. za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji od 31 października 1990 r., tj. w wieku 43 lat. Zatem całkowita niezdolność do pracy nie powstała w okresie, kiedy skarżący był członkiem rodziny uprawnionym do renty po zmarłym ubezpieczonym (do 25 roku życia w przypadku kontynuowania nauki). Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną przez A. K. decyzję w mocy. Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1829/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddali skargę A. K. na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2011 r. W wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej wniesionej przez wymienionego, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 11 września 2012 r. sygn. akt I OSK 1244/12 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 lutego 2013 r. uchylił decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2011 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] czerwca 2011 r. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd I instancji stwierdził, iż rozpoznając sprawę był związany dokonaną przez NSA w wyroku z dnia 11 września 2012 r. sygn. akt I OSK 1244/12 wykładnią przepisów art. 68 i art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) oraz zawartą w tym wyroku oceną prawną. Sąd wskazał, iż dla stwierdzenia zaistnienia przesłanki "szczególnych okoliczności" nie ma znaczenia data powstania u skarżącego niezdolności do pracy, gdyż ustawodawca nie związał pojęcia "szczególnych okoliczności" z datą powstania niezdolności do pracy, co miałoby skutkować oceną zaistnienia tych okoliczności tylko do daty powstania niezdolności do pracy. Przesłanka "szczególnych okoliczności" musi istnieć w chwili rozpatrzenia sprawy przez organ, a z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w żaden sposób nie wynika, aby miała ona istnieć w okresie wskazanym w art. 68 tej ustawy, tj. w okresie do ukończenia przez skarżącego 16 roku życia albo do ukończenia przez niego nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Powtarzając za NSA Sąd Wojewódzki podkreślił, iż nie można utożsamiać kręgu podmiotów określonych w art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z art. 83 ust. 1 tej ustawy, gdyż każdy z tych przepisów reguluje odrębny tryb przyznawania renty rodzinnej, tj. w trybie zwykłym oraz w drodze wyjątku. Przepisy te powinny więc być interpretowane w sposób ścisły. Brak jest podstaw prawnych do zawężania kręgu podmiotów uprawnionych do przyznania renty w drodze wyjątku z art. 83 ust. 1 ustawy, do osób, o których mowa w art. 68 tej ustawy. Gdyby konieczną przesłanką dla przyznania renty w drodze wyjątku było spełnienie przesłanek z art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to wówczas przepis art. 83 tej ustawy byłby zbędny. Tymczasem art. 83 rozszerza krąg podmiotów uprawnionych do jego korzystania. Nie można więc łączyć ze sobą obydwu trybów przyznawania renty rodzinnej, ponieważ brak jest ku temu podstaw prawnych. Tym samym, w sprawach świadczeń określonych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mają zastosowania przepisy art. 68 tej ustawy. Sąd I instancji zalecił Prezesowi ZUS, aby ponownie rozpatrując sprawę uwzględnił ocenę prawną zawartą ww. wyroku i ponownie ustalił, czy w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności w niespełnieniu przez skarżącego ustawowych warunków do uzyskania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponownie odmówił przyznania A. K. świadczenia w drodze wyjątku. Organ nie stwierdził zaistnienia w niniejszej sprawie ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności". We wniosku o ponowne rozparzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją A. K. wystąpił o przyznanie wnioskowanego świadczenia podkreślając, iż jego stan zdrowia jest krytyczny. Wskazał, iż zgodnie z zapadłym w jego sprawie wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie ma znaczenia przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku, kiedy powstało u wnioskodawcy inwalidztwo i fakt, że przebywał on w [...]. Decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie warunki wymienione w tym przepisie. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku Prezes ZUS nie dopatrzył się w sprawie przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Bowiem z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Organ podkreślił, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ww. ustawy, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes ZUS ustalił, że orzeczeniem z [...] kwietnia 2011 r. lekarz orzecznik ZUS orzekł u skarżącego trwałą całkowitą niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji od dnia 31 października 1990 r. Całkowita niezdolność do pracy powstała u wymienionego w wieku 43 lat, tj. w wieku nie uprawniającym do przyznania renty rodzinnej po zmarłym rodzicu. W okresie od 31 października 1980 r. do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji od 31 października 1990 r., tj. przez 10 lat A. K. nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ze sprawy nie wynika, aby nie mógł on kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że w wykazanym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu uzyskania w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z wniosku zainteresowanego z dnia [...] grudnia 2010 r. natomiast wynika, że od grudnia 1980 r. do maja 1997 r. przebywał on i pracował dorywczo w [...] bez ubezpieczenia. Podejmowanie zaś zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyrok WSA z dnia 10 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 1371/10). Osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Organ podkreślił, iż instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 3741/01 i wyrok WSA z dnia 12 stycznia 2012 r. sygn. akt 1785/11). Prezes ZUS nadmienił, iż istotą i celem renty rodzinnej jest umożliwienie pozostałym po ubezpieczonym członkom rodziny zdobycie wykształcenia oraz zapewnienie środków utrzymania. W przypadku renty rodzinnej w drodze wyjątku dla dzieci zmarłego ubezpieczonego, które stały się całkowicie niezdolne do pracy, przyjmuje się, że powstanie tej niezdolności, powinno przypadać w okresie do 25-go roku życia i w czasie uczęszczania do szkoły, ewentualnie w krótkim czasie po jej zakończeniu. Przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku osobie, która stała się całkowicie niezdolna do pracy po kilkunastu czy kilkudziesięciu latach od zakończenia nauki i miała możliwość wykonywania zatrudnienia, z punktu widzenia społecznego byłoby niewłaściwe. Prawo do renty rodzinnej obejmuje tylko członków rodziny, co do których na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się do własnego ubezpieczenia (por. wyrok SN z dnia 10 października 2006 r. sygn. akt I UK 85/06). W przypadku A. K. miał on możliwość podjęcia pracy lub innej działalności skutkującej ubezpieczeniem społecznym, gdyż od zakończenia nauki do 31 października 1990 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wymieniony był zdolny do pracy. Niewykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne było jego świadomym wyborem życiowym w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W ocenie Prezesa ZUS zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że skarżący nie spełnił warunków do żadnego świadczenia na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ dostrzegł, iż przedstawiona sytuacja materialna i zdrowotna wnioskodawcy jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie przewidziane w art. 83 wyżej wymienionej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] października 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez A. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, z uwagi na niezastosowanie się organu do wytycznych Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartych w wyroku zapadłym w jego sprawie, skarżący wskazał, iż spełnia wszystkie warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powołał się przy tym na swój tragiczny los, wyniszczające go choroby i wysoki stopień inwalidztwa. Zaznaczył, że podczas pobytu w [...] doznał wylewu i paraliżu (w 1989 r.) i w związku z tym nie mógł pracować i do 1997 r., kiedy to wrócił do Polski. Przedtem był na "zasiłku pomocowym władz amerykańskich". W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Podkreślić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywania kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga nie może zastać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia kumulatywnie następujące warunki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. W świetle postanowień art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Moc wiążąca orzeczenia określona w art. 170 w odniesieniu do sądów oznacza, że podmioty te muszą przyjmować, iż dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Zatem w kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może być już ona ponownie badana. W wyroku z dnia 27 stycznia 2010 r. sygn. akt III SA/Wr 751/09 (publik. LEX nr 564453) Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu przedstawił trafny pogląd, iż skoro związanie wynikające z art. 170 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi odnosi się do kolejnych postępowań, to tym bardziej odnosi się ono do sprawy, w ramach której zapadł prawomocny wyrok. Zgodnie zaś z art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Zgodnie z wytycznymi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wyrażonymi w prawomocnym wyroku z dnia 22 lutego 2013 r. sygn. akt II SA/Wa 219/12, Prezes ZUS ponownie rozpoznając wniosek A. K. był obowiązany ustalić, czy w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności w niespełnieniu przez skarżącego ustawowych warunków do uzyskania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Z akt sprawy i uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Prezes ZUS wyczerpująco ustalił wszystkie okoliczności faktyczne sprawy oraz dokonał obiektywnej ich oceny. Z okoliczności sprawy, jak słusznie stwierdził organ, wynika, że nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających brak nabycia uprawnień do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym przez skarżącego. Za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie, należy uznać wyłącznie zdarzenie, bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W orzecznictwie sądowym ugruntował się pogląd, iż nie uznaje się za szczególne okoliczności świadomego zatrudniania się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek (wyrok z dnia 18 kwietnia 2001 r. sygn. akt II SA 3238/00, publik. LEX nr 50999), wykonywania prac dorywczych bez odprowadzania składek (wyrok z dnia 30 maja 2001 r. sygn. akt II SA 435/01, publik. LEX nr 55034), prowadzenia działalności gospodarczej bez zgłaszania jej do ubezpieczenia i tym samym nieodprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne (wyrok z dnia 24 lipca 2001 r. sygn. akt II SA 444/01, publik. LEX nr 53781), konsekwencji podejmowania świadomych życiowych wyborów co do miejsca zamieszkania, sposobu i warunków pracy w kontekście braku wypracowania odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego (wyrok z dnia 15 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 2571/01, publik. LEX nr 82809). Z niekwestionowanych ustaleń wynika, że przez 10 lat poprzedzających stwierdzenie u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji datowanej od 31 października 1990 r., A. K.nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Zatem we wskazanym okresie należało poszukiwać w życiu skarżącego takich zdarzeń lub stanów, które wykluczały podejmowanie pracy zarobkowej z przyczyn od niego niezależnych. Sam zaś skarżący we wniosku z dnia [...] grudnia 2010 r. wskazał, iż przebywał poza granicami kraju. Od grudnia 1980 r. do maja 1997 r. przebywał on i podejmował pracę zarobkową w [...]. Nie podlegał w tym czasie ubezpieczeniu społecznemu w Polsce. Jak słusznie stwierdził organ, podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Wyjazd z Polski i rezygnacja z uczestnictwa w krajowym systemie ubezpieczenia społecznego jest konsekwencją podjęcia świadomych życiowych wyborów, co do miejsca zamieszkania, sposobu i warunków pracy. W czasie pobytu w [...] skarżący otrzymywał wynagrodzenie jako pracobiorca, a następnie świadczenie zasiłkowe do 1997 r. (co wynika z treści skargi). Powrócił do Polski już jako osoba całkowicie niezdolna do pracy. Wskazane okoliczności nie mogą być kwalifikowane jako szczególne, gdyż nie sposób ich potraktować jako zdarzenia wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Oceniając całokształt materiału dowodowego sprawy stwierdzić należy, że A.K. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. do dnia 31 października 1990 r. miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia i w tym czasie podejmował zatrudnienie w [...]. Zatem nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. W świetle powyższego stwierdzić należy, iż Prezes ZUS w rozpoznawanej sprawie dokonał prawidłowej wykładni prawa materialnego, stwierdzając brak podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wobec niespełnienia wskazanych wyżej przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżoną decyzję podjął w następstwie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego z poszanowaniem reguł procesowych (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.), zaś podjęte rozstrzygnięcie należycie uzasadnił, uwzględniając wymogi z art. 107 § 3 w związku z art. 11 k.p.a. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).