II SA/Wa 210/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung WSA Sławomir Antoniuk (spr.) Protokolant Arkadiusz Koziarski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 czerwca 2010 r. sprawy ze skargi E. C. – przedstawicielki ustawowej małoletniej I. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2009 r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego W. P. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2009 r. nr [...], odmawiającą przyznania małoletniej I. C. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z ustaleń organu i akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2009 r. E. C. – przedstawiciel ustawowy małoletniej I. C. - wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu dziecka J. C.. W uzasadnieniu wniosku strona podniosła, iż po śmierci J. C. w wieku 46 lat, córka wnioskodawczyni utraciła świadczenia z funduszu alimentacyjnego i obecnie pozostaje bez środków do życia. Rodzina wnioskodawczyni pozostaje w niedostatku, albowiem matka małoletniej wykonuje niskopłatną pracę dorywczą. Z informacji jakie posiada wnioskodawczyni wynika, iż w ostatnich latach przed śmiercią jej były mąż nigdzie nie pracował z powodu [...]. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] października 2009 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanej renty w drodze wyjątku. Uzasadniając rozstrzygnięcie Prezes ZUS podniósł, że warunki określone w przepisie stanowiącym podstawę rozstrzygnięcia muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie warunków ustawowych przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny zmarłego. Z akt sprawy natomiast wynika, że zmarły ojciec dziecka nie spełniał jednego z warunków koniecznych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia w okresie 6 lat przypadających przed datą zgonu. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją strona podniosła, iż w istocie w zatrudnieniu byłego męża wystąpiła istotna przerwa, lecz została ona spowodowana [...], z którą J. C. walczył podejmując leczenie [...]. Prezes ZUS nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego i decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku nadal nie stwierdził zaistnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy nie wynikają bowiem szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że zmarły ojciec dziecka posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 21 lat, 2 miesiące i [...] dni. W ocenie organu, nie można uznać za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie przez ojca dziecka prawa do renty faktu, że w okresie od [...] września 2000 r. do [...] września 2006 r. przez okres wynoszący ponad 5 lat nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych, nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w wyżej wymienionym okresie nie została ustalona u ojca dziecka przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została wobec ojca dziecka ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2009 r. dopiero od [...] września 2006 r. Zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie ubezpieczenia w celu nabycia uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Odnosząc się do argumentów zawartych we wniosku odwoławczym strony organ stwierdził, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, choroba [...] nie jest uznawana za okoliczność usprawiedliwiającą przerwy w zatrudnieniu (np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 listopada 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 1544/06). Poprzez podjęcie skutecznego leczenia [...] ojciec dzieci miał możliwość przezwyciężenia skutków zdarzenia, które doprowadziło do tego, że nie wykonywał pracy i nie odprowadzał składek na ubezpieczenia społeczne. Po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 powołanej ustawy organ stwierdził, że nie może uznać, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Przedstawiona zaś przez stronę trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych, za czym przemawia sam fakt zamieszczenia powyższego przepisu właśnie we wspomnianej ustawie. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] grudnia 2009 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez E. C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wystąpiła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi przedstawicielka ustawowa małoletniej I. C. podniosła, iż samotnie wychowuje córkę. W chwili obecnej jest osobą bezrobotną bez praw do zasiłku. Jedyne źródło utrzymania jej i córki stanowi zasiłek rodzinny w kwocie [...] zł miesięcznie, dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł miesięcznie oraz zasiłek okresowy w kwocie [...] zł miesięcznie, wypłacane przez MOPS w Z. od roku 2004. Córka ma 16 lat i uczy się w [...] Liceum Ogólnokształcącym w Z. Strona nie neguję faktu, który powołał Prezes w swej decyzji, że choroba [...] ojca dziecka nie powinna mu utrudniać podjęcia zatrudnienia, że mógł się leczyć. Jednakże, zdaniem skarżącej, warunki określone w art. 83 ustawy emerytalno-rentowej w pierwszej kolejności winny być rozpatrywane w stosunku do jej córki, która warunki te spełnia, nie zaś jej ojca. Strona wskazała, iż odmowa prawa do renty rodzinnej ze względu na niespełnione warunki posiadania przez zmarłego ojca wymaganego stażu pracy byłoby niesprawiedliwe i krzywdzące. Trudno bowiem pogodzić się z faktem, że dziecko musi cierpieć za błędy ojca. Końcowo strona podniosła, że na terenie zamieszkania występuje ogromne bezrobocie i osoby w jej wieku nie mają raczej szans na zatrudnienie, a nawet młode osoby mają z tym wielki problem. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał dotychczas zajmowane stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają ww. przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, wbrew stanowisku skarżącej, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dziecka, a następnie przez samo dziecko. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z art. 7 k.p.a., zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Zgodnie zaś z dyspozycją art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Nie odniósł przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, do indywidualnej sytuacji, w której znalazł się zmarły w dniu [...] marca 2009 r. Przede wszystkim należy dostrzec, iż ojciec małoletniej I. C. w wieku 43 lat utracił zdolność wykonywania pracy (od [...] czerwca 2006 r. całkowicie niezdolny do pracy). J. C. legitymował się okresem składkowym i nieskładkowym zaliczanym do uprawnień emerytalno-rentowych w wymiarze 21 lat, 2 miesięcy i [...] dni. W dziesięcioleciu przypadającym na dzień powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat, wypracował 4 lata i [...] dni tych okresów. Należy zatem przyjąć, że do [...] września 2000 r. wymieniony był osobą bardzo aktywną zawodowo. Dopiero od dnia [...] września 2000 r. do dnia stwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy powstał okres niepoparty opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2009 r. wynika, iż zmarły do września 2006 r. był częściowo niezdolny do pracy, lecz w pozycji "data powstania częściowej niezdolności do pracy" lekarz orzecznik wpisał: "brak możliwości ustalenia". Nie jest zatem wykluczone, iż przerwa w zatrudnieniu J. C. w latach 2000 – 2006 r. została spowodowana względami zdrowotnymi. Organ zasadnie twierdzi, iż choroba [...] ubezpieczonego sama w sobie nie usprawiedliwia braku zatrudnienia, jednakże podejmowanie leczenia tej choroby może stanowić usprawiedliwienie dla braku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w tym okresie. Tym bardziej, iż osoba nie w pełni sprawna, zamieszkała na terenie objętym dużym bezrobociem strukturalnym, takim jak S., może napotkać na niemożliwe do usunięcia przeszkody w znalezieniu zatrudnienia. Stwierdzić należy, iż przy zastosowaniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy ocenie podlega nie sam fakt, lecz przyczyny nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Zatem organ był obowiązany ustalić, czego nie uczynił w sposób prawidłowy, jakie były przyczyny niespełnienia warunku nabycia uprawnień rentowych, a mianowicie braku pięcioletniego okresu opłacania składek w dziesięcioleciu poprzedzającym datę powstania całkowitej niezdolności do pracy J. C. Organ nie uwzględnił w swych rozważaniach wielu istotnych czynników mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Przede wszystkim nie wyjaśnił, co sygnalizowała strona we wniosku wszczynającym postępowanie w sprawie, jak i wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, czy skarżący w istocie podejmował leczenie choroby [...], czy był hospitalizowany, jak często, w jakim okresie, czy faktycznie podejmował próby wyjścia z [...], a także jaki skutek to leczenie przyniosło i czy podejmowane leczenie miało wpływ na możliwość podjęcia zatrudnienia przez wymienionego. Dokonanie ustaleń w powyższym zakresie jest o tyle istotne, iż zmarły legitymował się stosunkowo dużym okresem składowym, w szczególności w ostatnim dziesięcioleciu, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, zaliczanych do uprawnień emerytalno-rentowych, wykazał 4 lata tych okresów. Zatem "usprawiedliwienie" niezawinionego przez ojca małoletniego dziecka pozostawania poza zatrudnieniem wymaga stosunkowo niewielkiego okresu czasu. W świetle argumentów podniesionych przez wnioskodawczynię, należy wskazane wątpliwości wyjaśnić i dopiero wówczas dokonać oceny, czy brak zatrudnienia J. C. w spornym okresie powstał na skutek szczególnych okoliczności, w rozumieniu przepisów ustawy, czy też powstał na skutek przyczyn tylko od niego zależnych. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd uznając sprawę za niewystarczająco wyjaśnioną – z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - orzekł jak w sentencji. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej, orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).