II SA/Wa 2147/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Sławomir Antoniuk (spr.), , Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 stycznia 2014 r. sprawy ze skargi A. K. i małoletniej A. K. – reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego małoletniej E. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lipca 2013 r.; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich A. i A. K. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił warunki wymienione w tym przepisie. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę. Organ wskazał, iż po wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawczyni – E. K. (przedstawiciel ustawowy małoletnich) nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 51 lat życia ojca dzieci zostało udowodnione 20 lat, 5 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym został udowodniony okres wynoszący tylko 2 lata, 3 miesiące i 1 dzień tych okresów. Organ zaznaczył, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Ponadto w okresach od 1 kwietnia 1994 r. do 2 maja 1995 r. oraz od 1 maja 2005 r. do 31 stycznia 2013 r. nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wykazanych przerwach wobec ojca dzieci nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła, iż ojciec dzieci nadużywał alkoholu, co było przyczyną niepodejmowania przez niego zatrudnienia. Negatywnych skutków alkoholizmu ubezpieczony mógł jednak uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Zatem nie można uznać, że były one niemożliwe do przezwyciężenia, a w konsekwencji potraktować je jako okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych alkoholizm osoby ubezpieczonej nie może zostać uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej (por. wyrok WSA z dnia 15 listopada 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1128/05). W związku z powyższym, po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy Prezes ZUS stwierdził, że nie może uznać, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez ojca dzieci warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Sama zaś przedstawiona trudna sytuacja materialna rodziny wnioskodawczyni, nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] września 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez E. K. – przedstawiciela ustawowego małoletniej A.K. oraz małoletniej w dacie wniesienia skargi A. K. (w dniu [...] stycznia 2014 r. uzyskała pełnoletniość) - do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania strona skarżąca podniosła zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegającą na przyjęciu, że nie zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie małoletnim świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto strona podniosła zarzut naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 k.p.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a w konsekwencji do uznania, że nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie w drodze wyjątku świadczenia, a także naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na niedopełnieniu obowiązku wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny całego materiału dowodowego w przedmiotowej sprawie i w konsekwencji uznanie, że nie zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie małoletnim świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pełnomocnik organu przy piśmie procesowym z dnia 13 grudnia 2013 r. nadesłał do akt sprawy pismo E. K. wniesione do organu w dniu 11 grudnia 2013 r., do którego załączono m.in. decyzję Kierownika Urzędu Pracy w W. z dnia [...] maja 1994 r. nr [...] przyznającą S. K. od dnia 30 kwietnia 1994 r. prawo do zasiłku dla bezrobotnego oraz decyzję tego organu z dnia [...] maja 1995 r. nr [...] orzekającą o utracie przez wymienionego prawa i wstrzymania wypłaty zasiłku dla bezrobotnego od dnia 30 kwietnia 1995 r. Pełnomocnik organu w przedmiotowym piśmie procesowym podniósł, iż okres pobierania przez ojca małoletnich zasiłku dla bezrobotnych w latach 1994 - 1995 nie ma wpływu na stanowisko organu i nie usprawiedliwia w żaden sposób przerw w ubezpieczeniu zmarłego w latach 2005 – 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja czy też inny akt nie narusza przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Tym samym sąd administracyjny nie musi, dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, ograniczać się tylko do zarzutów sformułowanych w skardze, ale ma obowiązek uwzględnić z urzędu wadliwości kontrolowanego aktu. Mając na uwadze powyższe kryteria kontroli sądowej, stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie, choć z innych powodów niż zostały w niej podane. W sprawie niniejszej zaistniała podstawa do wznowienia postępowania o której mowa właśnie w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Tak więc, aby mogło dojść do wznowienia postępowania na podstawie ww. przepisu muszą być spełnione łącznie trzy przesłanki. Po pierwsze, ujawnione okoliczności faktyczne lub dowody istotne dla sprawy muszą być nowe. Wyjaśnić należy, że przez pojęcie nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów należy rozumieć zarówno okoliczności lub dowody nowo odkryte, jak i po raz pierwszy zgłoszone przez stronę. Przy czym błędna ocena stanu faktycznego pod względem prawnym nie stanowi podstawy wznowienia postępowania, ale błędne ustalenie stanu faktycznego tę podstawę stanowi. Ujawnienie nowych okoliczności faktycznych stanowi samoistną podstawę wznowienia postępowania. W toku wznowionego postępowania organ administracji publicznej, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), obowiązany jest ustalić, czy ta nowa okoliczność faktyczna występowała, prowadząc w tym celu postępowanie wyjaśniające. "Nowe okoliczności faktyczne", "nowe dowody" mogą stanowić podstawę wznowienia postępowania, o ile są dla sprawy istotne, a zatem muszą dotyczyć przedmiotu sprawy oraz mieć znaczenie prawne, mające w konsekwencji wpływ na zmianę treści decyzji w kwestiach zasadniczych. Drugą przesłanką jest istnienie "nowych okoliczności faktycznych", "nowych dowodów" w dniu wydania decyzji ostatecznej. Jeżeli jednak okoliczności faktyczne lub dowody powstały po wydaniu ostatecznej decyzji, to dają one podstawę do wszczęcia postępowania w nowej sprawie, a nie będą podstawą wznowienia postępowania. Trzecią przesłanką jest to, że "nowe okoliczności faktyczne", "nowe dowody" nie były znane organowi, który wydał decyzję. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie zaistniały łącznie wszystkie ww. przesłanki, które dają podstawę do wznowienia postępowania w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Z ustaleń organu dokonanych w postępowaniu wyjaśniającym przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia wynika, iż okresie od 1 kwietnie 1994 r. do 2 maja 1995 r. nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia ojca dzieci wnioskodawczyni poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz emerytalne i rentowe. Tymczasem przedłożonych, już po wniesieniu skargi do Sądu, decyzji Kierownika Urzędu Pracy w W. z dnia [...] maja 1994 r. nr [...] przyznającej S. K. od dnia 30 kwietnia 1994 r. prawo do zasiłku dla bezrobotnego oraz decyzji tego organu z dnia [...] maja 1995 r. nr [...] orzekającej utracie przez wymienionego prawa i wstrzymania wypłaty zasiłku dla bezrobotnego od dnia 30 kwietnia 1995 r. wynika, iż powyższe ustalenia organu są nieprawidłowe. Przedmiotowe dokumenty w zupełnie nowym świetle przedstawiają przebieg okresów składowych S. K., a zatem powinny zostać uwzględnione przy ocenie organu i podjęciu decyzji uznaniowej w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jest to nowy dowód w sprawie w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Istniał on bowiem w dacie orzekania i został, choć nie z winy organu, pomięty przy ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Odnosząc się do pisma procesowego pełnomocnika Prezesa ZUS z dnia 13 grudnia 2013 r. należy wskazać, iż uchylenie decyzji z uwagi na naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego następuje w wypadku stwierdzenia jednej z przesłanek tego wznowienia określonych w odpowiedniej ustawie procesowej, w tym wypadku chodzi o art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. W doktrynie przyjmuje się, iż naruszenie prawa będące podstawą do wznowienia postępowania administracyjnego powoduje uwzględnienie skargi, niezależnie od tego, czy uchybienie to miało wpływ na wynik sprawy – patrz B. Deuter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz wyd. V (komentarz do art. 145). W powołanym komentarzu przywołano poglądy B. Adamiak (w: B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowanie administracyjne..., 2007, s. 452, 453) i T. Woś (w: T. Woś (red.), H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi..., 2005, s. 453). Zasygnalizowano, iż cyt.: "Wskazani autorzy uważają, że sąd administracyjny jest obowiązany uchylić decyzję (postanowienie), jeżeli stwierdzi jedną z przesłanek wznowienia postępowania. Podobne stanowisko zajmuje T. Kiełkowski (T. Kiełkowski, Naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego jako przesłanka uchylenia decyzji przez sąd administracyjny, PPP 2008, nr 4, s. 59 i n.). Autor przyznaje, że termin "naruszenie prawa", użyty w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b, można kojarzyć wyłącznie z sytuacją, w której organowi orzekającemu w sprawie administracyjnej można zarzucić działanie sprzeczne z obowiązującymi go przepisami prawa procesowego lub wyjątkowo materialnego. Jednakże według T. Kiełkowskiego możliwe jest również rozumienie tego pojęcia w sposób bardziej zobiektywizowany, "nawiązujący do szeroko pojmowanych wad w konkretyzacji uprawnień i obowiązków, które mogą być następstwem okoliczności niezależnych od organu orzekającego, a nawet okoliczności poniekąd zewnętrznych wobec danego postępowania jurysdykcyjnego (np. wadliwego prejudykatu). W takim wypadku każda podstawa wznowienia postępowania administracyjnego jest tożsama z «naruszeniem prawa», a zatem powinna być brana pod uwagę w toku sądowej kontroli decyzji" (T. Kiełkowski, Naruszenie prawa..., s. 61). Autor uważa, że za przyjęciem, iż każda podstawa wznowienia postępowania administracyjnego może być przesłanką uchylenia decyzji przez sąd, przemawia również to, że takie rozwiązanie przyspieszy i uprości osiągnięcie zgodnego z prawem rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej (tamże, s. 62). Zbliżone stanowisko zajmuje J.P. Tarno (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi..., 2008, s. 360–361)". Prezes ZUS będzie zatem obowiązany ponownie rozpatrzyć wniosek A. K. i A. K. - reprezentowanej przez matkę - o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, uwzględni wszystkie okresy składkowe i nieskładkowe zmarłego ojca dzieci zaliczane do świadczeń emertalno-rentowych, w razie potrzeby uzupełni materiał dowodowy i wyjaśni okoliczności sygnalizowane przez stronę, a istotne z punku widzenia wydania prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie i dopiero w oparciu o całokształt materiału dowodowego wyda decyzję co do meritum. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. oraz art. 152 tej ustawy, orzekł jak w sentencji.