II SA/Wa 2244/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Asesor WSA Mateusz Rogala, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 lipca 2024 r. sprawy ze skargi małoletniego A. Z. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego K. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "Prezes ZUS", "organ" decyzją z dnia [...] października 2023 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm.) utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego A.Z., po zmarłym ojcu W.Z.. Decyzja ta została wydana w następujących okolicznościach faktycznych. Wnioskiem z dnia [...] maja 2023 r. K.G. wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie jej małoletniemu synowi A.Z. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu W.Z. Decyzją z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] Prezes ZUS odmówił przyznania świadczenia. W podstawie prawnej organ podał art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251, dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"). W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że warunki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że z przedstawionej dokumentacji rentowej wynika, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności, A.Z. miał przyznaną rentę rodzinną w drodze wyjątku po zmarłym ojcu W.Z. Wypłata świadczenia była realizowana do dnia [...] maja 2023 r. Organ wskazał, że świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane raz na całe życie. Świadczenia, o których mowa wyżej nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku pozostawione zostało uznaniu Prezesa ZUS. W ocenie organu aktualny stan faktyczny wskazuje, że okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Ze zgromadzonej dokumentacji rentowej wynika, że średni dochód rodziny wnioskodawczyni wynosi 6843,66 zł brutto, a wykazany średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi 1710,92 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł brutto. Organ stwierdził, że dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych, zatem nie można uznać, że małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Od decyzji tej K.G. - przedstawiciel ustawowy małoletniego A.Z. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku podała, że organ nieprawidłowo wziął pod uwagę jedynie cztery osoby jako jej stan rodzinny, ponieważ nie uwzględniono P.G. - syna jej męża, na którego co miesiąc płaci alimenty w kwocie 500 zł. Podała również, że dodatkowo wpłaca na konto P.G. kwotę 100 zł - na wydatki. Tak więc stwierdziła, że jej rodzina składa się z pięciu, a nie czterech osób. Zwróciła również uwagę na koszty jakie ponosi w związku z kształceniem syna A.Z.: dojazdy do szkoły - ok. 300 zł, dojazdy na praktyki - ok. 200 zł, kurs zawodowy ok. 500 zł (jednorazowo), książki, ubiór, ubezpieczenie, które to wydatki pochłaniają prawie całą część środków, jakie zostały wyliczone przez ZUS. Jej zdaniem średnia miesięczna kwota dochodów jej rodziny wskazana przez ZUS nie jest prawdziwa. Powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] października 2023 r. nr [...] Prezes ZUS na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ podtrzymał argumentacje zawartą w zaskarżonej decyzji. Podniósł, że z akt sprawy wynika, że na dochód czteroosobowej rodziny składa się: dochód K.G. - z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej - 1210,29 zł (średni dochód z 3 miesięcy), jej męża - z tytułu zatrudnienia - 5841,09 zł (średni dochód z 3 miesięcy), syna A.Z. - z tytułu pracy w charakterze pracownika młodocianego (wynagrodzenie miesięczne) - 356,21 zł. Dochód na jedną osobę w rodzinie wyniósł 1851,90 zł. W ocenie Prezesa ZUS nie został zatem spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a mianowicie małoletnie dziecko nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł brutto. Organ w tym zakresie powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.11.2012 r., sygn. I OSK 2248/12 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 czerwca 2017 r., sygn. II SA/Wa 1851/16. Organ zauważył, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o przedmiotowe świadczenie przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami. Na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] października 2023 r. A.Z., reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego K.G., wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi wnosząca skargę podniosła, że jej rodzina składa się z pięciu osób: syna A.Z., syna A.G. z jej obecnego małżeństwa, męża T.G. oraz jego syna P.G., na którego jej mąż łoży alimenty. Oprócz alimentów również wspomaga go ubiorem oraz środkami tzw. kieszonkowymi. Podkreśliła, że osoba na którą są płacone alimenty w żadnym przypadku nie została uwzględniona do ich budżetu. Organ uwzględnił tylko cztery osoby w jej rodzinie. Skarżąca nie zgadza się z wyliczoną przez ZUS średnią dochodu na jednego członka rodziny, gdyż mają na utrzymaniu dodatkową osobę. Uważa wydaną przez Prezesa ZUS decyzję za krzywdzącą dla jej syna A.Z., który nie może otrzymać renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), dalej "p.p.s.a." Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie to przyznaje Prezes ZUS, działając w ramach uznania administracyjnego, o ile spełnione są przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 tej ustawy. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż dochód rodziny małoletniego dziecka przekraczał kwotę najniższej emerytury, obowiązującej w dacie orzekania przez organ, a co za tym idzie nie można uznać, iż wnioskodawca nie ma niezbędnych środków utrzymania. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że sytuację materialną osoby ubiegającej się o świadczenie należy ocenić porównując ją z wysokością świadczeń, określonych w przepisach jako minimalne (por. wyroki NSA z: 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 1205/19, Lex nr 3025696; 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, Lex nr 1291381; 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, Lex nr 1081017; 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06, Lex nr 321169). Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez pryzmat osiąganych dochodów, jest bowiem najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie emerytalno-rentowe przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Jedną z przesłanek uprawniających do przedmiotowego świadczenia jest bowiem brak niezbędnych środków utrzymania w znaczeniu podstawowym. Punktem odniesienia dla oceny dochodów rodziny jest zatem, jak już wyżej napisano, najniższa emerytura, która na datę wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 1588,44 zł brutto. Wykazywany średni dochód rodziny małoletniego z trzech miesięcy poprzedzających datę wydania zaskarżonej decyzji wynosi natomiast 7407,59 zł brutto, a na członka rodziny przypadało 1851,90 zł. Jest to więc kwota przekraczająca wysokość najniższej emerytury. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że K.G. na dzień wydania zaskarżonej decyzji prowadziła wspólne gospodarstwo domowe z mężem T.G. i synami A.G. i A.Z. Wszystkie okoliczności wskazują jednoznacznie na uczestnictwo jedynie tych czterech osób we wspólnym gospodarstwie domowym. Ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie wskazuje jak należy obliczać wysokość niezbędnych środków utrzymania. W ocenie Sądu konieczne jest w takiej sytuacji uwzględnienie definicji "rodziny" oraz "dochodu rodziny" zawartych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901 z późn. zm.). Zgodnie z art. 6 pkt 14 tej ustawy "rodzina" to osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Z kolei zgodnie z art. 6 pkt 4 "dochód rodziny" to suma miesięcznych dochodów osób w rodzinie. Żadne dane potwierdzające prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z P.G. nie zostały wskazane przez wnioskodawcę ani we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy ani w skardze do Sądu. Skoro K.G. nie wykazała, aby P.G. zamieszkiwał z jej rodziną, to tym samym nie zachodziły podstawy do zaliczenia go do osób wspólnie prowadzących gospodarstwo domowe. W takiej sytuacji bez znaczenia pozostaje fakt płacenia alimentów (i kieszonkowego) przez T.G. na syna – P.G. Wobec powyższego, brak jest jakichkolwiek podstaw do kwestionowania prawidłowości ustaleń organu co do wysokości dochodu rodziny, który został ustalony w oparciu o dostępne dane. Zatem organ wyjaśnił wszystkie okoliczności w zakresie przesłanki posiadania przez skarżącego niezbędnych środków utrzymania. Sąd zdaje sobie sprawę jak duże są potrzeby uczącego się dziecka, niemniej jednak przedmiotowe świadczenie nie ma znaczenia kompensacyjnego ani odszkodowawczego, lecz ma zupełnie wyjątkowy charakter, czyli tylko, w wyjątkowych sytuacjach, "wyrównujący" brak niezbędnych środków utrzymania w znaczeniu podstawowym. Podsumowując, Sąd oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania uznał, że brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zaskarżona decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a podniesione w skardze zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie. Zaznaczyć również należy, że w przypadku, gdyby doszło do zmiany wysokości osiąganych przez członków rodziny dochodów, możliwe jest wystąpienie z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku z powołaniem się na nowe okoliczności faktyczne. Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji.