II SA/Wa 249/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.), Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi G. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...], z dnia [...] listopada 2020 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję [...] września 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania G. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2019 r. G. K., reprezentowany przez pełnomocnika matkę T. K., wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. K. W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik T. K. poinformowała, że ZUS prawomocną decyzja z dnia [...] stycznia 2017 r. odmówił przyznania prawa do renty rodzinnej po zmarłym ojcu na rzecz jej syna stwierdzając, że całkowita niezdolność do pracy nie powstała w trakcie nauki w szkole podstawowej lub zawodowej. Zaznaczyła, że stan zdrowia syna jest stabilny i schorzenie na które cierpi (schizofrenia paranoidalna) nie daje mu możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Wskazała na wysokie koszty związane z leczeniem syna. Zaznaczyła, że problemy z psychiką pojawiły się u jej syna w wieku 13 lat po śmierci ojca. Podała, że syn otrzymuje aktualnie rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w kwocie 935 zł miesięcznie oraz, że przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku w istotny sposób zwiększyłoby wysokość świadczenia i umożliwiłoby mu normalne funkcjonowanie. Zaznaczyła jednocześnie, że ona jest już w podeszłym wieku, ma 78 lat i też jest osobą schorowaną, korzystającą stale z opieki lekarskiej. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] września 2020 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 poz. 53 ze zm.), odmówił przyznania G. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ustawy, Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że wnioskodawca pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym. Wyjaśnił zatem, że przepisy ustawy z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ustawy, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes ZUS, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Biorąc zatem pod uwagę, że wnioskodawca jest uprawniony do świadczenia przyznawanego przez organ emerytalno-rentowy w trybie zwykłym, nie została spełniona jedna z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji Prezes ZUS uznał, że w przedstawionym stanie faktycznym i prawnym nie ma podstaw do przyznania wnioskodawcy renty rodzinnej po ojcu na mocy przepisu art. 83 ustawy. W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy T. K. podniosła, że w ostatnim okresie stan zdrowia syna w istotny sposób pogorszył się. Oprócz choroby psychicznej pojawiły się jeszcze problemy kardiologiczne, co znacznie zwiększyło koszty jego leczenia. Podała, że od [...] lipca 2020 r. syn otrzymuje rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w kwocie 1200 zł brutto, co daje miesięcznie kwotę 1025 zł netto. Powołując orzeczenia sądów administracyjnych zarzuciła, że nie została wyjaśniona kwestia, czy renta w tej wysokości może być uznana za zapewniającą jej synowi niezbędne środki utrzymania. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 2020 r. W uzasadnieniu decyzji powtórzył argumentację co do odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku ponownie wskazując , że przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. W skardze na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2020 r. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie T. K. wniosła o: 1. uwzględnienie skargi poprzez zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie skarżącemu renty rodzinnej po zmarłym ojcu, 2. uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...], 3. zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez dokonanie błędnej wykładni tego przepisu i nieprzyznanie skarżącemu należnej mu po ojcu renty rodzinnej. W uzasadnieniu skargi podkreśliła, że rozpatrując sprawę ponownie organ nie uwzględnił zarzutów skarżącego i nie wyjaśnił, czy renta w trybie zwykłym w wysokości 1200 zł brutto, co daje miesięcznie kwotę 1025 zł netto, zapewnia mu niezbędne środki utrzymania. Ponadto, przyjmując, iż brak jest możliwości przyznania świadczenia w trybie wyjątku, Prezes ZUS nie rozważył możliwości zastąpienia otrzymywanej przez skarżącego renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w trybie zwykłym na rentę rodzinną po zmarłym ojcu. Przyjmując takie rozwiązanie skarżący otrzymywałby tylko jedno świadczenie, a w związku z tym nie zachodziłaby żadna kolizja z treścią art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Do skargi pełnomocnik skarżącego załączyła dokumentację zawierającą szczegółowy opis jego starań o ponowne przyznanie renty rodzinnej po ojcu w trybie zwykłym, faktury za zakup leków oraz za wizyty u lekarzy specjalistów, jak też karty informacyjne z pobytów w szpitalu. Pełnomocnik organu w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji. Pełnomocnik skarżącego T. K. w piśmie procesowym z dnia [...] grudnia 2020 r. podtrzymała zarzuty skargi. Podkreśliła, iż utrzymanie w mocy stanowiska Prezesa ZUS byłoby nieludzkie i niehumanitarne, gdyż jej syn funkcjonuje tylko dzięki jej pomocy. Otrzymywane przez niego aktualnie świadczenie wystarcza jedynie na zaspokojenie najbardziej elementarnych potrzeb życiowych. Biorąc zatem pod uwagę jej wiek oraz to, że jest osobą schorowaną, pozostawienie jej synowi świadczenia dotychczas pobieranego byłoby równoznaczne z eutanazją. Nadto zaznaczyła, że stan chorobowy pojawił się u jej syna po ukończeniu 13-go roku życia, do czego zdają się przychylać także powołani w sprawie biegli. Pełnomocnik organu w piśmie procesowym z dnia [...] kwietnia 2021 r., ustosunkowując się do powyższego stanowiska pełnomocnika skarżącego podkreślił, że brak jest podstawy prawnej do zastąpienia (zamiany) pobieranej przez skarżącego renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, rentą rodzinną w drodze wyjątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Z 2020 r. poz. 53 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły regulacja ta ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż G. K. spełnia warunki do otrzymywania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym. Świadczenie w drodze wyjątku w oparciu o art. 83 ust. 1 ww. ustawy jest natomiast świadczeniem o charakterze szczególnym, pozwalającym na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że skarżący na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych otrzymuje rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Wyklucza to zatem zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż przepisy te pozwalają jedynie na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, czyli w przypadku niespełnienia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym (vide: wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r. sygn. akt I OSK 1311/15, wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1520/15, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy ponadto zauważyć, że ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku od braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocenie podlega zatem, czy środki utrzymania jakie posiada wnioskodawca są wystarczające do zaspokojenia jego najbardziej podstawowych, a nie wszystkich potrzeb. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównać sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne – minimalną emeryturą, rentą z tytułu niezdolności do pracy i rentą rodzinną (vide: wyrok NSA z 16 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OSK 121/14, wyrok NSA z dnia 15 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 2248/12, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl). W sytuacji zatem, gdy skarżący otrzymuje rentę z tytułu niezdolności do pracy w minimalnej wysokości wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym, a ponadto od 1 października 2019 r. jest uprawniony do świadczenia uzupełniającego w kwocie 500 zł miesięcznie z tytułu niezdolności do samodzielnej egzystencji, nie można stwierdzić, że pozostaje on bez niezbędnych środków utrzymania. Wykazane przez skarżącego środki utrzymania mogą wprawdzie nie zaspokajać wszystkich jego potrzeb życiowych, ale nie pozwalają uznać, że jest on pozbawiony niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS nie kwestionował, w zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji, ani stanu zdrowia skarżącego ani jego sytuacji życiowej i materialnej. Okoliczności te nie mogły jednak stanowić podstawy do przyznania skarżącemu świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, w miejsce otrzymywanej dotychczas renty z tytułu niezdolności do pracy, gdyż przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie daje podstawy do ustalenia świadczenia w drodze wyjątku, w miejsce pobieranego świadczenia ustawowego. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] września 2020 r., odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.