II SA/Wa 2807/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 lutego 2022 r. sprawy ze skargi małoletniej E. B. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] kwietnia 2021 r. decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję podjętą [...] lutego 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku dla małoletniej E. B., po zmarłym ojcu B. B. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2021 r. Prezes ZUS nadmienił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291, ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie wymienione w nim warunki. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość jego przyznania. Organ podkreślił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, zatem w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. W świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy niedostatku, sytuacji życiowej wnioskodawcy, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiają brak możliwości przyznania danego świadczenia w trybie zwykłym. Po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego organ nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podniósł, iż matka dziecka nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. Udowodnione zostało jedynie 10 lat, 10 miesięcy i 22 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 53 lat. Organ podkreślił, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, organ ma obowiązek brania pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Prezes ZUS wyjaśnił, że w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodnione zostało jedynie 6 miesięcy i 17 dni okresów składkowych. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Pierwsze objęcie ubezpieczeniem społecznym ojca dziecka nastąpiło [...] października 1991 r., tj. w wieku 24 lat. Natomiast w okresach od [...] czerwca 1998 r. do [...] grudnia 2005 r., od [...] listopada 2017 r. do [...] czerwca 2019 r., ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Z przeprowadzonej analizy sprawy, zdaniem organu, nie wynika, aby ojciec dziecka nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych okresach wobec ojca dziecka nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Organ nadmienił, że ojciec dziecka prowadził działalność gospodarczą w okresach: od [...] października 1991 r. do [...] grudnia 1996 r., od [...] sierpnia 1997 r. do [...] czerwca 1998 r., od [...] stycznia 2006 r. do [...] sierpnia 2008 r., od [...] października 2008 r. do [...] stycznia 2009 r., od [...] marca 2009 r. do [...] lipca 2009 r., od [...] listopada 2009 r. do [...] sierpnia 2010 r., od [...] grudnia 2010 r. do [...] lipca 2011 r., od [...] października 2011 r. do [...] stycznia 2012 r., od [...] czerwca 2012 r. do [...] grudnia 2014 r., od [...] lipca 2015 r. do [...] stycznia 2016 r., od [...] kwietnia 2016 r. do [...] grudnia 2016 r., od [...] lutego 2017 r. do [...] listopada 2017 r. natomiast w okresach: od [...] lutego 2011 r. do [...] marca 2011 r., od [...] kwietnia 2011 r. do [...] lipca 2011 r., od [...] października 2011 r. do [...] stycznia 2012 r., od [...] czerwca 2012 r. do [...] grudnia 2014 r. od [...] lipca 2015 r. do [...] stycznia 2016 r., od [...] kwietnia 2016 r. do [...] grudnia 2016 r., od [...] lutego 2017 r. do [...] listopada 2017 r. nie opłacał składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenia nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Jest to bowiem wynik wyboru osoby decydującej się na pracę bez opłacania składek, która winna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia. Prezes ZUS podkreślił, że sytuacja materialna rodziny dziecka jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie są świadczeniami socjalnymi, które przyznawane są jedynie według potrzeb, są to świadczenia z ubezpieczeń społecznych, za czym przemawia sam fakt zamieszczenia powyższego przepisu we wspomnianej ustawie. E. B. reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego B. T. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...]. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła: - naruszenie przepisów postępowania art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a. poprzez rozstrzygnięcie sprawy bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i zbadania części materiału dowodowego, dokonanie oceny materiału zgromadzonego w sposób uproszczony, brak właściwego uzasadnienia decyzji; - naruszenie prawa materialnego art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy należy stwierdzić brak spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia; - naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. polegające na bezzasadnym utrzymaniu w mocy decyzji Prezesa ZUS z dnia 23 lutego 2021 r. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o rozważenie zastosowania art. 135 p.p.s.a. w stosunku do decyzji z dnia [...] lutego 2021 r. Zażądała też rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym i zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zdaniem skarżącej Prezes ZUS nie wyjaśnił w wystarczający sposób motywów podjętego rozstrzygnięcia. Organ zdawkowo przedstawił stan faktyczny sprawy i przebieg postępowania. Tego rodzaju zaniechania stanowią naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa. Prezes ZUS nie wziął pod uwagę faktu, że sytuacja rodziny E. B. jest dramatyczna. Małoletnia ma poważne problemy ze zdrowiem, w marcu 2021 r. skończyła 4 lata, jednak do tej pory nie mówi, a wizyty u logopedy nie przynoszą rezultatu. Rodzina utrzymuje się wyłącznie ze świadczenie 500 + i świadczenia pobieranego z opieki społecznej w kwocie 190,00 zł. Według skarżącej analiza brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS prowadzi do wniosku, że zwrot "szczególne okoliczności" odnosi się zarówno do sytuacji, w której stanowią one powód niespełniania warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, jak też niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżąca podniosła, że szczególne okoliczności to takie, które powodują niemożność uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Organ nie rozważył sytuacji ojca małoletniej w kontekście obiektywnych przeszkód, które mogły wpływać na jego aktywność zawodową. Podkreśliła również, że zarówno przepisy ustawy, jak i judykatura nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Organ odmówił przyznania świadczenia, pomimo iż w zaskarżonej decyzji wprost wskazał, że sytuacja materialna małoletniej jest niewątpliwie trudna. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). Skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53). Zgodnie z jego treścią ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Podkreślenia wymaga, że świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w ww. przepisie. Ocena, czy w danej sprawie przesłanki te zostały spełnione należy do organu, który musi ustalić istotne okoliczności faktyczne oraz poddać je należytej analizie, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 124 ww. ustawy). Sądowa kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontroli sądowej podlega samo uzasadnienie decyzji uznaniowej z punktu widzenia powiązania ustaleń faktycznych z rekonstruowaną normą prawną. Kontrolując decyzję uznaniową, sąd administracyjny nie jest natomiast uprawniony do dokonywania oceny tego, w jaki sposób organy administracji, wypełniając treści kryteriów słusznościowych czy celowościowych, realizują określoną politykę stosowania prawa administracyjnego. W konsekwencji, w sprawach uznania administracyjnego sąd bada, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. Z treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Z akt sprawy wynika, że małoletnia E. B. nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek, a ponadto nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Na dochód rodziny małoletniej składa się kwota 288 zł z tytułu zasiłki rodzinnego oraz świadczenie 500+. Ocenie Sądu podlegają zatem ustalenia organu pod kątem "szczególnych okoliczności" dla zbadania, czy przesłanka ta w sprawie niniejszej została spełniona. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia 2010 r. sygn., akt I OSK 130/10 (publ.: CBOSA), przesłanka "szczególnych okoliczności" określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali czy natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności "szczególnych". Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższej przesłanki uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych) to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, niepubl.), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. W ocenie Sądu, Prezes ZUS zasadnie przyjął, że w niniejszej sprawie nie zostały wykazane "szczególne okoliczności" w rozumieniu ww. przepisu. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że w okresie 53 lat życia zmarłego ojca dziecka (tj. do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy – 31 października 2020 r.) udokumentowano zaledwie 10 lat, 10 miesięcy i 22 dni łącznego okresu ubezpieczenia. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy wymienionego, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowane zostało 6 miesięcy i 17 dni okresów składkowych. Ojciec małoletniej prowadził działalność gospodarczą w latach od 2010 do [...] listopada 2017 r., jednakże w okresach od [...] lutego 2011 r. do [...] marca 2011 r., od [...] kwietnia 2011 r. do [...] lipca 2011 r., od [...] października 2011 r. do [...] stycznia 2012 r., od [...] czerwca 2012 r. do [...] grudnia 2014 r., od [...] lipca 2015 r. do [...] stycznia 2016 r., od [...] kwietnia 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. oraz od [...] lutego 2017 r. do [...] listopada 2017 r. nie opłacał składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest ugruntowany pogląd, iż prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenia nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. np. wyroki WSA w Warszawie z dnia: 21 sierpnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 2854/19, 15 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 2441/19, 23 marca 2018 r., sygn. akt II SA/Wa 890/17 dostępne w CBOSA, a także wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 r., sygn. akt I OSK 444/01, lex w 53781). Z kolei w latach od 1998 do 2005 r. oraz od 2017 do 2019 r. wystąpiły przerwy w ubezpieczeniu społecznym ojca małoletniej. We wskazanych okresach nie była wobec zmarłego ojca wnioskodawczyni orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do uzyskania renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia uniemożliwiający kontynuowanie zatrudnienia. Jednocześnie z akt sprawy nie wynika, aby przeszkodę w podjęciu zatrudnienia przez zmarłego ojca dziecka stanowiły inne zdarzenia, niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Dodać przy tym należy, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest trafny pogląd, iż ciężar udowodnienia przesłanki "niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności" spoczywa na wnioskodawcy, bowiem to jedynie wnioskodawca posiada niezbędną wiedzę w tym zakresie. Ponadto, jak trafnie podkreślał organ, renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, zatem jej przyznanie jest uzależnione przede wszystkim od spełnienia ustawowych przesłanek przez tę właśnie osobę, a nie od zaistnienia jakichkolwiek innych okoliczności. Podnoszona w skardze sytuacja materialna małoletniej nie stanowi na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej samoistnej przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia. Kluczowe w niniejszej sprawie pozostaje bowiem wystąpienie "szczególnych okoliczności", z powodu których zmarły ojciec nie nabył uprawnień do świadczeń z ustawy emerytalnej na zasadach ogólnych, a które to okoliczności w niniejszej sprawie nie wystąpiły. Tylko w przypadku łącznego spełnienia przesłanek z ww. przepisu organ byłby uprawniony do przyznania wnioskowanego świadczenia. Konkludując, stwierdzić należy, że nie jest trafny zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie sposób również dopatrzyć się naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego. Stosownie do art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. organ ustalił wszystkie, mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, okoliczności faktyczne. Podejmując rozstrzygnięcie odmowne, organ należycie je uzasadnił - stosownie do wymogów określonych w art. 107 § 3 w związku z art. 11 k.p.a. Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.